دیپلماسی خط دوم

دیپلماسی وحدت اسلامی به دنبال چیست؟ آیا نوع جدیدی از دیپلماسی است و چه الزاماتی دارد؟ پایگاه اطلاع رسانی رهبر انقلاب با دكتر دهقانی فیروزآبادی، استاد روابط بین‌الملل و رئیس دانشكده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی به بررسی این موضوع پرداخته است:

• اگر بخواهیم به «دیپلماسی وحدت اسلامی» از لحاظ معنایی توجه كنیم، معنی و مفهوم دقیق این مقوله چه می‌تواند باشد؟

برای تبیین دیپلماسی وحدت قاعدتاً لازم است به تعریف و معنی عام خودِ دیپلماسی اشاره كنیم. تعاریف متعددی از دیپلماسی وجود دارد كه به چند مورد آن اشاره می‌كنیم:

بعضی در تعریف دیپلماسی گفته‌اند: فن اداره و مدیریت سیاست خارجی و تنظیم روابط بین‌الملل به صورت مسالمت‌آمیز و از طریق گفت‌‌وگو. برخی دیگر بر این باورند كه دیپلماسی هنر و فن حل و فصل اختلافات بین كشورها و مسائل بین‌المللی از طریق مذاكره است كه این هم جزء تعاریف سنتی است. عده‌ای هم در تعریف دیپلماسی تصریح كرده‌اند كه هنر كارگردانی منافع متضاد در سطح بین‌المللی است. یعنی آن گونه كه شما می‌توانید امور بین‌المللی مبتنی بر منافع متضاد و متعارض بین كشورها را مدیریت و منافع خود را تأمین كنید.


دیپلماسی وحدت همچنین یك نسبتی با قدرت نرم دارد. در واقع دیپلماسی وحدت یكی از عناصر قدرت نرم جهان اسلام است. انسجام و وحدت ملی نیز یكی از عناصر قدرت ملی به شمار می‌رود. در این‌جا اما بحث ما فراتر از یك ملت است و جهان اسلام مد نظر است. دیپلماسی وحدت اسلامی یكی از عناصر قدرت نرم جهان اسلام در مقابل سایر بلوك‌های قدرت در نظام بین‌الملل محسوب می‌شود. با همه این تفاسیر به نظرم دیپلماسی وحدت اسلامی با تعریفی كه ما داشتیم، بیشتر به دیپلماسی خط دو شبیه است. دیپلماسی خط دو یعنی گفت‌وگو؛ یعنی تعامالات و ارتباطات نخبگان و بازیگران غیر دولتی بین دو یا چند كشور؛ بنابراین، دیپلماسی وحدت خیلی به این مفهوم نزدیك می‌شود و قرابت پیدا می‌كند. با تأكیدی هم كه رهبری در پیامشان بر همگرایی نخبگان حوزوی و دانشگاه در این عرصه دیپلماسی داشتند، مشخصاً در ادبیات روابط بین‌الملل با دیپلماسی خط دو نسبت پیدا می‌كند. پس می‌توانیم بگوییم دیپلماسی وحدت به نوعی قرابت با انواع دیپلماسی دارد؛ هرچند كاملاً همسان با آن‌ها نیست.

• این وحدت كه در این دیپلماسی به آن اشاره كردید، دقیقاً چه مؤلفه‌هایی دارد؟


۲. به‌كارگیری دیپلماسی تفرقه و فرقه‌گرایی در جهان اسلام: اگر دیپلماسی وحدت را به عنوان یك مفهوم به كار بگیریم، مفهوم مخالفش دیپلماسی تفرقه است. دیپلماسی تفرقه تاریخچه طولانی دارد، به گونه‌ای كه این دیپلماسی راهبرد اصلی انگلستان در جهان اسلام بوده است. عبارت معروف «تفرقه بینداز و حكومت كن» بنا بر دیپلماسی تفرقه شكل گرفته و پیشینه تاریخی طولانی دارد. طبیعتاً هم‌اكنون نیز قدرت‌های استعماری آن را به كار می‌گیرند. یكی از مهمترین نمادها و نمودهای آن ایجاد اختلاف بین شیعه و سنی است.

بنابراین باید توجه داشت كه وحدت اسلامی به صورت ایجابی و سلبی در اوضاع کنونی اهمیت استراتژيك دارد. وحدت اسلامی به صورت ایجابی به عنوان یك عنصر قدرت جهان اسلام ضرورت و اهمیت دارد. از این روی، وحدت اسلامی در شرایط فعلی و در هنگامه بیداری اسلامی، یك عنصر قدرت است كه باید كاملاً از آن مراقبت كرد. وحدت اسلامی به صورت سلبی نیز اهمیت دارد. سلبی هم نه با این معنی كه بار منفی داشته باشد، بلكه برای مقابله با دیپلماسی تفرقه دشمن، كه وجه بازدارنده پیدا می‌كند.

• الزامات دیپلماسی وحدت از نظر شما كدامند؟

برای توضیح الزامات دیپلماسی وحدت باید تعریفمان از دیپلماسی را یادآوری كنیم. بر پایه تعریفی كه ارائه دادیم، دیپلماسی در كانون اطلاعات و ارتباطات قرار دارد و دیپلماسی بدون اطلاعات و ارتباطات معنی نخواهد داشت؛ یعنی از یك سو، لازم است از خودمان و از طرف مقابل و از شرایطی كه می‌خواهیم دیپلماسی را اعمال كنیم، اطلاعات كافی داشته باشیم. برای همین، باید ضمن آگاهی از منافع و مصالح جهان اسلام، از منظور كسانی كه با این اهداف مخالفند نیز آگاه باشیم. از سوی دیگر، دیپلماسی مستلزم ارتباط است كه در دیپلماسی وحدت به معنی ارتباطات بین جوامع اسلامی و نخبگان جهان اسلام است.

بنابراین، نخستین الزام آن است كه مجمع تقریب و نهادهای مرتبط، باید یك سند راهبردی وحدت جهان اسلام را تدوین و تعریف كنند. این بسیار مهم است. الزام دوم شناسایی عناصر و مؤلفه‌های متغیر و ثابت وحدت اسلامی در شرایط موجود منطقه و جهان است. ما بدون شناخت این عناصر ثابت و متغییر نمی‌توانیم برای تأمین مصالح اسلام حركت كنیم. الزام سوم اولویت‌بندی رتبه‌ای و زمانی این عناصر در شرایط فعلی است؛ این‌كه كدام یك از عناصر در اوضاع کنونی اولویت بیشتری دارد، چه به لحاظ مرتبه و مكانت و چه به لحاظ زمانی. این‌كه در كوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت چه عناصری را باید در دستور كار قرار دهیم.

اما الزام چهارم، تعریف و تبیین سازوكارها و ابزارهای مقتضی برای تأمین وحدت در شرایط كنونی است. وحدت از طریق ابزارها و سازوكارهای گوناگون قابل تأمین است كه در شرایط مختلف ممكن است متفاوت باشد. شرایط امروز جهان اسلام با پنجاه سال پیش تفاوت كرده و همین یكی از الزامات بسیار مهم و قابل توجه است. اگر ابزارهای نامناسب را در شرایط زمانی و مكانی خاص خود به كار نگیریم، چه‌بسا به جای تأمین وحدت منجر به تفرقه شود. الزام پنجم شناخت شرایط منطقه و بین‌المللی است، چرا كه می‌خواهیم دیپلماسی وحدت را در شرایط منطقه و بین‌المللی اعمال كنیم و برای همین باید نسبت به آن شناخت داشته باشیم. مثلاً ما باید ببینیم كه دیپلماسی معارض دیپلماسی وحدت چه ویژگی‌ها و چه عناصر و اهدافی دارد تا در راستای خنثی‌سازی آن حركت كنیم. الزام ششم برجسته‌سازی گفتمان وحدت در فضای گفتمانی جهان اسلام با تببین ماهیت، اهمیت و ضرورت آن است. این برجسته‌سازی نیز از طریق نخبگان جهان اسلام باید صورت گیرد.

هفتمین الزامی كه به نظرم بسیار اهمیت دارد، زیرا به واسطه آن نقش و جایگاه نخبگان جهان اسلام در دیپلماسی وحدت مشخص می‌شود، آن است كه یك «گفت‌وگوی نخبگانی» در جهان اسلام صورت بگیرد. تحقق الزامات این گفت‌وگو مستلزم آن است كه نخبگان جهان اسلام بنشینند و سند راهبردی وحدت را تدوین و شرایط موجود را تجزیه و تحلیل كنند. از این روی، نقش نخبگان حوزوی و دانشگاه در تدوین و تنفیذ دیپلماسی وحدت، محوری و كانونی است، چون در چهارچوب گفت‌وگوست كه دیپلماسی معنادار می‌شود. پس اگر یكی از عناصر مهم دیپلماسی را ارتباطات بدانیم، ارتباط بین نخبگان جهان اسلام، یكی از مهمترین الزامات دیپلماسی وحدت است، به گونه‌ای كه بدون گفت‌وگوی نخبگانی جهان اسلام، وحدت اسلامی ناقص و ابتر خواهد بود.

منبع: khamenei.ir