نوستالژی بازی

امروزه از هر كسي بپرسيد كه كجا مي‌شود كباب كوبيده خوب خورد، بعد از اينكه جايي را به شما معرفي كرد. بلافاصله مي‌گويد البته هيچ‌كدام كوبيده‌هاي قديم شاه‌عبدالعظيم (ع) و بازار نمي‌شوند. نان، پنير، گوشت، مرغ و ميوه‌هاي امروزي مزه قديم را نمي‌دهند. فوتبال قديم زيباتر بود. آب، هوا، درخت، شهر، مردم، اخلاق و... حتي بازي‌هاي كامپيوتري نداي وظيفه، خداي جنگ، چرخ‌هاي جنگ، فيفا و... به پاي بازي‌هاي ساده آتاري و كمودور 64 نمي‌رسند.

مدتي قبل پژوهشي در انگلستان منتشر شد كه روي طرفداران تيم‌هاي فوتبال انجام شده بود. آنها سرمربي جديد تيم خود را باوجود كسب نتايج بهتر ناموفق‌تر از سرمربي قبلي مي‌دانستند و خواستار بازگشت وي بودند. پژوهشگران با تعميم اين نظريه به كل جامعه، به اين نتيجه رسيده بودند كه مردم هرچيز جديدي را با وجود برتري بر مشابه قبلي، ضعيف‌تر از آن مي‌دانند مگر آنكه نمونه جديد، برتري فاحشي داشته باشد. علاقه به گذشته و حس نوستالژي در كشور ما هم طرفداران بسياري دارد. سريال زيباي «وضعيت سفيد» (حميد نعمت‌الله) يكي از تكان‌دهنده‌ترين و سخت‌ترين دوران‌هاي كشور ما را به تصوير مي‌كشد. موشك‌باران و جنگ شهرها كه بسياري از هموطنان را از شهرهاي خود آواره دشت و بيابان كرد ولي كارگردان با نشان دادن جزييات و خاطرات آن دوران، بسياري را حسرت‌زده دهه 60 كرد. همين كار را «جي‌جي آبرامز» (خالق سريال لاست) در آخرين فيلمش «سوپر 8» (2011) انجام داد و در كنار روايت داستاني جذاب در سال 1979، علايق هم‌نسل‌هاي خودش را به سينما و خاطرات عشق‌هاي نوجواني را با نگاهي توام با تحسين و حسرت به تصوير كشيد.

نظريه‌هاي بسياري در مورد ساختار حافظه و خاطره وجود دارد. به نظر مي‌رسد آنچه بيش از همه در ايجاد حس نوستالژي و نگاه حسرت‌وار به گذشته گاه حس نامطلوب بيشتر، موثر است خاطرات آن دوران و مشكلات فعلي فرد است و نه كيفيت بهتر گذشته. به شخصه فكر مي‌كنم تنها چيزي كه غيرقابل بازگشت يا حداقل بسيار سخت است، طبيعت زيبايي است كه به دست خودمان نابود مي‌كنيم. اما بسياري از مسايل حتي ارزش‌هاي اخلاقي كه هميشه افسوس آن را مي‌خوريم، قابل حفظ و بازگشت هستند البته اگر همه مردم اين تصميم را بگيرند. تنها استثنا، عمر است كه هيچ كاري نمي‌توان انجام داد و بيشتر حس نوستالژي هم به كودكي و نوجواني و فضاي شاد و سرخوش آن بازمي‌گردد. اما قطعا كودكي همه افراد چنين نبوده است و همه خواهان بازگشت آن نيستند. به قول فيلم «اين گروه خشن» و دارودسته وحشي (سام پكين پا 1969)، هر چقدر آدم بدتري باشي و كارهاي خلاف بيشتري انجام داده باشي حسرت دوران كودكي را بيشتر مي‌خوري.

براي رهايي از خاطرات گذشته مكانيسم توجيه، راه حل خوبي است. آيا زندگي بدون اينترنت پرسرعت قابل تحمل است؟ بازي‌هاي كامپيوتري امروزه با آتاري قابل مقايسه است؟ مي‌‌توان فيلم‌هاي روز سينماي ايران و جهان را ببيني و هر وقت هوس كردي نسخه دي‌وي‌دي فيلم‌هاي كلاسيك را ببيني، غذاهاي فرنگي و فست‌فودهاي رنگارنگ را در كنار انواع مختلف كباب كوبيده بخوري و لذت ببري. از امكانات پيشرفته بهداشتي و درماني و رفاهي در گذشته هيچ خبري نبود. اگر باز هم قانع نشديم از مكانيسم دفاعي انكار استفاده كنيم، اصلا كدام گذشته!؟