علت محرومیت مشمولین غایب با سن بالا!

می‌دانیم قانون افراد ذکور را تا سن ۵۰ سالگی مشمول مقررات وظیفه عمومی قرار داده است و از این بابت محرومیتهایی برای مشمولین غایب وضع شده است، البته تاریخ ۸۷ ساله خدمت سربازی گواه بر این است که عموما افراد در سنینی کمتر از ۳۰ سالگی از شمول این قانون به دلایل مختلف نظیر بخشودگی سنی و فروش خدمت سربازی، خارج شده‌اند و هیچگاه تاریخ وظیفه عمومی کشور سرباز وظیفه‌ای را به خود ندیده است که بعد از اتمام دهه چهارم زندگی خود به خدمت اعزام شده باشد.

همچنین بسیار بعید است که طی ۸۷ سال قانون سربازی، مشمولی عادی (بدون تحصیلات دانشگاهی) داشته باشیم که بعد از سن ۳۵ سالگی وارد خدمت نظام شده باشد چرا که تا سال گذشته مشمولین غایب همواره بعد از سن ۳۵ سالگی در ردیف استفاده از یکی از معافیت‌های بخشودگی سنی و یا جریمه ترخیص از خدمت قرار داشته‌اند، البته از امسال مشمولین غایب متولد سال ۵۵ در سنی قرار گرفته‌اند که تا بحال اعزام سرباز وظیفه عادی را در آن نداشته‌ایم. اینکه چرا پیش از این همواره مشمولین غایب بعد از طی حداکثر ۱۵ سال غیبت معاف شده‌اند و چرا اکنون تا این لحظه نشده‌اند برمیگردد به موضوع ساده‌ای و آن علت محرومیت می‌باشد.

اصولا محرومیت ناشی از دو دلیل عمده است، یکی محرومیت‌های بازدارنده و دوم محرومیت‌های ایذایی، وقتی نگاهی به قانون وظیفه عمومی می‌کنیم و محرومیتهایی که برای مشمولین غایب در نظر گرفته شده، ابتدا جنبه بازدارنده بودن «غیبت سربازی» مطرح می‌شود که تا حدودی نیز درست می‌باشد، جدا از اینکه سربازی اجباری خوب یا بد است، آنچه واضح است عدم تمکین اکثر افراد ذکور به قانون وظیفه عمومی است در صورتی که غیبت سربازی تبعاتی نظیر محرومیت و.. نداشته باشد. پس این اصل را که محرومیت می‌تواند عامل موثر و بازدارنده از غیبت سربازی باشد باید پذیرفت، ولی از طرفی می‌بینیم که همواره در مقاطعی از دهه‌های ۲۰ و ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ و ۷۰ و ۸۰ هجری شمسی حداکثر سن محرومیت که ۵۰ سالگی بوده است به کمتر از سن ۳۰ سالگی کاهش یافته است، دهه ۶۰ هم که معافیت سنی در آن نداشتیم چنان متاثر از معافیت سنی دهه ۵۰ بود که در پایان این دهه تنها سن مشمولین به ۳۲ سالگی رسیده بود و بعد از اندک زمانی در دهه ۷۰، شورای عالی امنیت ملی با تصویب خرید خدمت برای مشمولین غایب با سن بالا، ۱۰ سال سن مشمولیت را کاهش داد تا جایی که مشمولین دیپلم متولد سال ۴۷ امکان خرید خدمت به ازای ۵۰۰ هزار تومان را داشتند و این مصوبه تا سال ۸۲ پا برجا بود و بعد از آن نیز دوباره سن مشمولیت به کمتر از ۳۰ سالگی رسید و حالا ۹ سال است که هیچ معافیت سنی داده نشده است.

ممکن است عنوان شود هنوز یک دهه نگذشته است و هنوز دیر نشده که شرایط مشمولیت بد‌تر از قبل باشد ولی اینطور نیست چرا که در دفعات قبلی یا در زمانی کمتر از یک دهه، اعمال معافیت سنی جدید می‌شد و یا اینکه اگر فاصله زیاد بود در اعمال معافیت قبلی آنچنان سن مشمولیت کاهش پیدا کرده بود که موجب رکورد شکنی در سن مشمولیت در صورت عدم اعمال معافیت سنی بعد از یکدهه نیز نمی‌شد، نظیر معافیت سنی سال ۵۸ که تمام مشمولین عادی بالای ۲۰ سال معاف شدند، ولی در سال ۸۲ تنها مشمولین غایب بالای ۲۸ سال معاف شدند و اکنون سن مشمولیت واقعی (نه ۵۰ سالگی) به بیش از ۳۶ سالگی رسیده است که در تاریخ کشور بی‌سابقه بوده است.

حال اگر بخواهیم علت یابی کنیم نیاز است به هدف این محرومیت توجه شود، اگر محرومیت جنبه بازدارنده داشته باشد طبیعتا می‌تواند جوانان تازه مشمول را که در سنین ۲۰ تا ۲۵ سال هستند وادار بخدمت وظیفه نماید، چرا که بسیاری از امکانات نظیر شغل و حضور فعال در اجتماع منوط به مشخص شدن وضعیت وظیفه عمومی است ولی وقتی سراغ سنین بالا می‌رویم این انگیزه سیر نزولی می‌گیرد و تا جایی می‌رسد که دیگر این انگیزه به سمت صفر میل می‌کند، طبیعتا اگر مرد ۳۵ ساله تا آن سن دارای شغل نباشد و درگیر زندگی نشده باشد، حتی اگر بخدمت نظام رود نمی‌تواند متوقع باشد بعد از اتمام آن شرایطی بهتر از قبل داشته باشد، عموما امکان استخدام بعد از سن ۳۰ سالگی بسیار کم می‌شود بعلاوه افراد درگیر در مشغله زندگی شده و با محرومیت خو گرفته و آن را مانند دردی مزمن تحمل می‌کنند. مسئولین هم طی دهه‌های قبل نسبت به اعمال معافیت‌های سنی اقدام می‌کردند چرا که هدفشان تنها محرومیتهای بازدارنده بوده است و وقتی این محرومیت جواب نمی‌دهد برای گروهی، به صلاح نمی‌دانستند نسبت به اعمال آن اصرار کنند.

منتها محرومیت جنبه دیگری هم دارد و آن «جنبه ایذایی» است، اعمال و رفتار ایذایی در معنا اعمال و رفتاری است آزاردهنده که به منظور صدمه زدن و آزار رسانی انجام می‌شود، البته در بسیاری از مجازات‌ها این جنبه مورد نظر است و منطقی‌ترین استدلال آن هم از بابت درس عبرت برای سایرین و اجرای عدالت است، نظیر قانون قصاص که در جواب عملکرد بد یک شخص مجازات برای آن تعیین شده است ولی آیا مشمولین غایب با سن بالا که بدنه اینجامعه هستند و محرومیت آن‌ها هیچ اثر مفیدی به حال جامعه ندارد و فقط جامعه را از خدمات بسیاری از آن‌ها محروم می‌کند می‌بایست در ردیف محرومیت‌های ایذایی قرار بگیرد، آن هم در شرایطی که هیچ سابقه تاریخی در اعمال محرومیت تا این حد در کشور نداشته‌ایم و آن هم در شرایطی که ۱۱ سال قبل قانون مصوب مجلس اجرا نشد و به دلایلی واهی که صحت آن کاملا مورد تردید است متوقف گردید و از این بابت مشمولین نیمه دوم دهه ۵۰ کاملا محق می‌باشند، فلذا معافیت مشمولین غایب دهه ۵۰ لطف به ایشان نیست، حق مسلمی است که تاکنون به تاخییر افتاده است.

ادریس پویا / وبلاگ سربازان غایب