تفاوت های لیبی و سوریه
در یک سال گذشته بادهای تغییرات در کشورهای عربی وزیدن گرفت و بیشتر کشورهای منطقه به انحاء گوناگون و به طور مستقیم یا غیر مستقیم از آن متاثر شده اند. از سقوط رژیم بن علی و مبارک در تونس و مصر بر اثر اعتراضات وسیع مردمی تا سرکوب و استمرار جنبش در بحرین با حمایت عربستان سعودی، رویارویی دولت و مخالفان در یمن و پذیرش اصلاحات در مراکش و اردن.
در این میان در لیبی و سوریه اعتراضات اولیه مردمی به سرعت ابعاد نظامی به خود گرفت. در لیبی قذافی مخالفان خود را به موش تعبیر کرد و از همان ابتدا رویارویی رژیم وی با مخالفان به صورت بازی حذفی درآمد که نبرد تا حذف یکی از طرفین را ناگزیر می ساخت. اما در سوریه دولت کوشید تا با وعده اصلاحات به بخش مهمی از خواسته های مردمی توجه کند و در عین حال در برابر آنان که دست به سلاح برده و قصد براندازی داشتند شدت عمل نشان داد.
در هر دو کشور دخالت نیروهای خارجی در حمایت از مخالفان مشهود بود که در مورد لیبی ناتو عملاً به نفع مخالفان دست به عملیات نظامی زد. در هر صورت، در لیبی رژیم قذافی در نهایت به زانو درآمد، اما در سوریه اینطور به نظر می رسد که حاکمیت در کنترل اوضاع به موفقیت هایی دست یافته است و بعید به نظر می رسد که پروژه براندازی مخالفان به سرانجامی برسد.
در این مقاله سعی شده است تا دلایل سقوط بالنسبه سریع رژیم قذافی و در مقابل دلایل توفیق حاکمیت سوریه در کنترل و مدیریت اوضاع به صورت فهرست وار مورد بررسی قرار گیرد.
دلایل سقوط رژیم قذافی را می توان به شرح زیر خلاصه نمود:
1. دیکتاتوری فرد محور که زمینه خیزش مردمی به صورت انفجاری مهیا ساخت.
2. سرپل گیری مخالفان در شرق لیبی بویژه در بندر مهم بن غازی زمینه را برای تجهیز، یارگیری و عملیات نظامی مخالفان مهیا ساخت.
3. پشتیبانی نیروی هوایی ناتو از عملیات زمینی مخالفان که برتری نظامی و لجستیکی نیروهای نظامی وابسته به قذافی را از بین برد.
4. تبلیغات گسترده و عملیات جنگ روانی علیه رژیم قذافی
5. اجماع کشورهای عربی علیه رژیم قذافی و دادن چراغ سبز به ناتو برای عملیات نظامی
6. اجماع جامعه جهانی در محکومیت واکنش نظامی رژیم قذافی در برابر خواسته های مردم
7. رفتار و منش رادیکالی سرهنگ قذافی که امکان هیچگونه سازش و یا ایجاد شکاف بین اردوگاه مخالفان را نمی داد. قذافی با موش خواندن مخالفان و موضع رادیکال و سازش ناپذیری که از ابتدا اتخاذ نمود عملاً خود را در بهره گیری از ظرفیت ها و قابلیت های سیاسی و دیپلماتیک در شرایط سخت از دست داد و جنبش مخالفان به سرعت وارد فاز نظامی شد.
8. دیکتاتوری قذافی سبب شد تا حلقه یاران انقلابی قذافی از هم بگسلد و در عوض خاندان او سمت ها را اشغال کنند. چنین امری در زمان بحران قابلیت و کارایی رژیم را به شدت کاهش داد و عرصه وفاداری ها را محدود کرد.
9. استمرار دیکتاتوری سبب شکل گیری اپوزیسیون قوی نخبگان مخالف قذافی در داخل و خارج کشور شد که شناخت کافی از ساختار حاکمیت و رهبری لیبی داشتند. تماس و ارتباط غرب با این اپوزیسیون کار آنها را در طرح ریزی نقشه ها و سازماندهی و هماهنگی نیروها آسان ساخت همچنین در ایجاد اطمینان از تامین منافع غرب در آینده لیبی تاثیر مهمی داشت.
10. نداشتن اتاق فکر و تدبیر مناسب در برخورد با شورش ها از حیث سیاسی و دیپلماتیک و نظامی
11. شکست در جلب پشتیبانی موثر هیچ کدام از قدرت های بزرگ در زمان بحران، دیپلماسی ضعیف و از دست دادن فرصت ها.
12. بازرسی های مکرر موسسات و نهادهای غربی و همچنین حضور غربی ها در عرصه اقتصادی لیبی طی سالیان اخیر زمینه را برای جاسوسی گسترده و کسب اطلاعات از قذافی و ساختارهای رژیم وی و ارتباط گیری با معارضان احتمالی فراهم آورده بود (جاسوسی مستقیم). اگر در مورد صدام حسین این پروسه یک دهه به درازا کشید در مورد لیبی با سرعت بیشتری انجام شد.
13. ایجاد شبکه مسئول مستقیم از نخبگان فراری و طرد شده از رژیم قذافی، اپوزیسیونی قدرتمند که پیشتر در حاکمیت حضور داشته و به ساختارها آشناست، که مستقیماً با غرب در ارتباط بود.
14. پشتیبانی اطلاعاتی، عملیاتی، طرح ریزی نقشه های جنگی برای عملیات زمینی انقلابیون و پوشش هوایی ناتو، غرب را قادر ساخت تا حمایت موثر و کم هزینه ای را در اسقاط رژیم قذافی به عمل آورد.
15. حساسیت و طمع غرب نسبت به منابع نفتی لیبی قاطعیت و سرعت عمل آنها را در به نتیجه رساندن کارزار و یکسره شدن جنگ در کوتاه زمان ممکن بیشتر کرد.
و در مقابل دلایل ایستادگی و پایداری حاکمیت سوریه در برابر مخالفان را می توان به شرح زیر خلاصه نمود:
1. دست نخورگی حزب بعث پس از حافظ اسد و حفظ وفاداری های قدیمی.
2. چهره باالنسبه مقبول و موجه بشار اسد به عنوان رهبری اصلاح طلب.
3. پاسخ سریع و مناسب به درخواست های مخالفان در قالب اصلاحات و همزمان برخورد سخت با براندازان (امیدوار کردن مردم به اجابت خواسته های مشروع و ایجاد شکاف در مخالفان، جدایی صف اصلاح طلبان از براندازان و کم کردن زمینه های حمایت مردمی از براندازان)
4. از بین بردن زمینه های سرپل گیری توسط مخالفان با تحرک سریع نیروهای نظامی و اعزام سریع ارتش به مناطق بحرانی بویژه منطقه شرقی هم مرز با ترکیه و شهر درعا
5. عدم شکاف در ساختار حاکمیت: انقلابیون، هم پیمانان و دوستان حافظ اسد در قالب حزب بعث به صورت متحد عمل می کنند. اتاق فکر و تیم طراحی عملیات در مواقع بحران در حزب بعث وجود دارد که در این زمینه از تجربه بالایی برخوردار است
6. عدم اجماع کشورهای عربی در برخورد نسبت به اعتراضات داخلی در سوریه
7. عدم انسجام مخالفین در سوریه
8. تردید غرب نسبت به عواقب تغییر حاکمیت سوریه: اخوانی های متمایل به سلفی گری هدایت گر اعتراضات در سوریه هستند و عمدتاً از سوی عربستان سعودی حمایت می شوند
9. چهره و پرستیژ مقبول داخلی و منطقه ای حاکمیت سوریه به دلیل چهار دهه مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی
10. حمایت قاطع و تزلزل ناپذیر جمهوری اسلامی ایران از حاکمیت سوریه و اصلاحات بشار اسد
بر این اساس، در صورت ایستادگی و پایداری حاکمیت سوریه و بازگشتن ثبات به این کشور، بازنده اصلی عربستان سعودی و ترکیه خواهند بود که به انحای مختلف از مخالفان دولت بشار اسد حمایت کرده بودند. و بی تردید جمهوری اسلامی ایران برنده میدان خواهد بود که توانسته تعهد خود را به متحدانش در مواقع سخت به اثبات رسانده و یکی از محورهای مهم مقاومت در منطقه را در زمانه سخت پشتیبانی نماید.
به نظر می رسد که خواسته غرب در سوریه ایجاد فضای باز جهت شکل دهی به تحولات آینده این کشور و دور کردن سوریه از جریان مقاومت به محوریت جمهوری اسلامی ایران است.
برای تثبیت اوضاع و حل ریشه ای بحران، حاکمیت سوریه به رهبری اسد باید اصلاحات ضروری برای برآورده ساختن مطالبات مردمی بویژه در عرصه سیاسی را جدی بگیرد. در دنیای امروز حاکمیت باید توان دربرگیری و جذب تمامی مردم را داشته باشد و اتکای هر نظام سیاسی به وفاداری های گروهی و حزبی به تنهایی کفایت نمی کند. روند تحولات در منطقه شاهدی بر صحت این ادعاست.
