تحلیلی بر مواضع روسیه در قبال بحران لیبی

سرانجام پس از چند هفته درگیری خونین در لیبی روز پنجشنبه 17 مارس 2011 شورای امینت سازمان ملل قطعنامه 1937 را مبنی بر ایجاد منطقه پرواز ممنوع در این کشور بحران زده به تصویب رساند. در واقع با تلاش کشورهای امریکا، فرانسه، انگلیس و برخی متحدان انها سناریوی عراق برای لیبی تکرار شد و این درحالی بود که دو عضو دائم شورای امنیت یعنی روسیه و چین به این قطعنامه رای ممتنع دادند. در این میان رویکرد دو پهلوی روسیه درقبال این مساله دارای نکات قابل توجهی است. روسیه با وجود ندادن رای منفی به قطعنامه بلافاصله پس از اغاز حملات از سوی کشورهای غربی به لیبی انرا محکوم کرد. این موضع عجیب نشان از ان دارد که روسیه در این مناقشه به دنبال کسب برخی منافع سیاسی و اقتصادی است.

روسیه تاکنون در مواضع رسمی خود اعلام کرده مخالف دخالت خارجی در مسایل داخلی کشورهاست . محکومیت بمباران ناتو برضد یوگسلاوی در سال 1999 و عملیات نظامی درعراق درسال 2003 از جمله مواردی است که می توان به ان اشاره کرد، اما درمورد لیبی مسکو موضعی دوگانه اتخاذ کرده است. روسیه ازجمله موافقان قطعنامه اول شورای امینت مبنی بر تحریم تسلیحاتی رژیم قذافی بود و این در حالی بود که مدودف رییس جمهوری روسیه در آن زمان حمله نظامی را گزینه ای نامناسب می دید. اما در مورد قطعنامه شماره 1973 که استفاده از ابزارهای لازم از جمله نیروی نظامی را برای محافظت از جان شهروندان غیر نظامی مجاز می داند، مسکو با وجودیکه از ان حمایت نکرد اما از وتوی آن نیز خودداری نمود و رای ممتنع داد.

 این رویکرد از دوجهت برای مسکو حائز اهمیت است؛ اول اینکه روسیه می تواند از بار سنگین تلفات انسانی غیر نظامیان، ناشی از حملات هوایی بر حذر باشد و از سوی دیگر با حفظ موقعیت خود در صحنه بین الملل روابط خود با غرب را تقویت نموده و از دارایی های خود در لیبی پس از قذافی محافظت نماید. هر چند با شروع حملات نظامی مسکو ادبیات خود را صریح تر کرد و روز شنبه وزارت خارجه روسیه قطعنامه شورای امنیت را عجولانه خواند. در روز یکشنبه نیز زمانیکه اخبار تلافات غیر نظامیان منتشر شد وزارت خارجه روسیه توقف سریع حملات را خواستار شد. در اظهار نظری ویژه وزارت خارجه روسیه اعلام کرد حملات نظامی نیروهای ائتلاف از حدود معین شده قطعنامه شورای امنیت فرا تر رفته است، چراکه مرگ 50 نفر از غیر نظامیان و نابودی تاسیسات شهری از جمله مراکز درمانی را به دنبال داشته است.

یکی از منابع نزدیک به ریاست جمهوری روسیه به روزنامه ودوموستی اعلام کرد : "موضع ما نسبت به رژیم قذافی تغییر نکرده است اما از مکانیسمهای مدیریت مساله از موضع زورمدارانهنیز استقبال نمی کنیم. " این مقام مسئول ادامه می دهد "ما و آلمان به عنوان کشورهای ممتنع سوالات زیادی داشتیم. از جمله اینکه این عملیات به دنبال چه خواهد بود و در اینده چه چیزی را جستجو خواهد کرد؟ کشورهای غربی از کدام نوع اپوزیسیون در لیبی دفاع خواهند کرد؟ اما نه ما و نه آلمان پاسخی دریافت نکردیم."

این شرایط در حالی بود که تنها چند ساعت قبل از رای گیری شورای امنیت، روسیه سفیر خود "ولادیمیر چاموف"در لیبی را از کار برکنار می کند. بر طبق گفته برخی از منابع روس وی تا اخرین دقایق کارش در سفارت از حکومت قذافی حمایت کرده است. بر طبق گفته یکی از منابع نزدیک به وزارت خارجه روسیه"وی تا کنون از منافع لیبی در روسیه دفاع کرده در حالیکه انتظار این بوده است وی رویکردی عکس داشته باشد."این مقام می گوید" وی به جای اینکه از منافع کشور خود- روسیه- در یک وضعیت مناقشه ای دفاع کند ، که برای همین منظور به این کشور فرستاده شده بود، منافع کشور دیگر یعنی لیبی را مد نظر داشت. "

برخی تحلیلگران معتقدند تاکتیکهای روسیه در مناقشه اخیر امکان بهره برداری از شرایط موجود را به مسکو می دهد. از یک سو بحران لیبی به روسیه این امکان را می دهد که نه تنها روابطش با غرب ضعیف نشود بلکه بتواند در تحکیم روابط خود با غرب گامهای موثری بردارد و از سوی دیگر مسکو با صرفنظر کردن ازحق وتو در صدور قطعنامه 1937، این حق را برای خود ایجاد کرد تا از حکومت احتمالی اینده لیبی پاداش این اقدام خود را دریافت نماید. در واقع مسکو نمی خواهد تا قرار دادهای چندین میلیارد دلاری خود که شرکتهای دولتی روس مانند "روسوبورون اکسپورت" ، " گازپروم" و " راشین ریل ویز" با قذافی منعقد کرده اند را ازدست دهد.

در همین راستا ویتالی چورکین،سفیر روسیه در سازمان ملل رای ممتنع روسیه به قطعنامه شورای امنیت و جلوگیری از عملیات زمینی نیروهای غربی در لیبیو در پی ان پیشنهاد اتش بس قذافی به مخالفان را فتحی دیپلماتیک برای مسکو دانست. در واقع شاید منظور اقای چورکین از فتح دیپلماتیک همان حفظ منافع و جایگاه روسیه دربحران مذکور باشد.

از سوی دیگر وی عدم وتو قطعنامه 1937را تعهد روسیه به حفظ جان شهروندان اعلام و آن را از اصول اساسی مسکو قلمداد کرد. وی اضافه  کرد "روز 16 مارس از سوی روسیه پیش نویس قطعنامه ای در شورای امنیت مبنی بر انجام اتش بس در لیبی(اتفاقی که اکنون رخ داده) مطرح شد اما به دلیل عدم حمایت سایر کشورهای علاقمند به عملیات نظامی مورد موافقت واقع نشد. "

نکته دیگر این که روسیه به خوبی آگاه است در صورت گرفتار شدن غرب در این جنگ قیمت نفت و همچنین اعتبار روسیه نزد جهان عرب افزایش خواهد یافت. در همین راستا نظیف هیتی نماینده اتحادیه عرب در یونسکو اعلام کرد "بحران لیبی اولین و مهمترین مساله جهان عرب است و جهان عرب این موضوع را قبل از اینکه یک موضوع بین‎المللی بداند انرا مساله ای مرتبط با جهان عرب قلمداد می کند". وی ادامه داد: " دنیای عرب از ایجاد منطقه پرواز ممنوع استقبال می کند اما آغاز حملات نیروهای خارجی بر ضد لیبی محکوم است."

فئودور لوکیانوف، سردبیر مجله «Russia in Global Affairs»، معتقد است "روسیه همواره مخالف دخالت خارجی بوده اما قطعنامه اخیر نشاندهنده تغییر در این سیاست است ، در واقع رویکرد روسیه به سمت طرفداری از غرب پیش نمی رود بلکه در مسیری به سمت کمتر جهانی شدن است، چیزی شبیه رویکردی که چین دنبال می کند- اگر چیزی مستقیما ما را نگران نمی کند پس ضرورتی ندارد راجع به ان موضعی داشته باشیم. "

یوگنی ساتانووسکی، مدیر موسسه روسی مطالعات {رژیم} اسراییل و خاورمیانه  می گوید "در واقع روسیه در کنار چین، برزیل و آلمان با بی تفاوتی پاسخ دادند اگر کسی می خواهد در میدان مین فوتبال بازی کند، راه باز است." او ادامه می دهد " اما ما هم مایل به دفاع از قذافی نیستیم چرا که مایل نیستیم روابطمان با غرب بر هم بخورد . "

نکته ی دیگر اظهارات سرگئی مارکوف، نماینده دومای دولتی روسیه،  است، وی معتقد است در حال حاضر افکار عمومی در روسیه نقش مهمی در مواضع روسیه در صحنه های بین المللی ایفا می کند. وی می گوید "هم اکنون در روسیه اکثرا معتقدند که این جنگ ربطی به روسیه ندارد و جنگ روسیه نیست. این موضوع در پوشش حوادث لیبی از شبکه های دولتی روسیه قابل مشاهده است. برای نمونه شبکه Russia-24""در قبال مساله جنگ موضعی خنثی داشته است اما اکنون عباراتی نظیر (ایالات متحده و متحدانش درگیر جنگ مورد علاقه خود شده اند – جنگ در خاک کشوری دیگر)  را از همین شبکه به تناوب می شنویم."

در این میان نکته قابل توجه اختلاف دیدگاههای رهبران کرملین است. پوتین، نخست وزیر روسیه با محکوم کردن حمله نیروهای غربی به لیبی ، قطعنامه شورای امنیت را غیر منطقی و ناقص نامید و اقدام غرب را مشابه لشگرکشی های صلیبی در قرون وسطی دانست. پوتین اعلام کرد "درست است که رژیم لیبی استانداردهای دموکراسی را رعایت نمی کند اما این حق وجود ندارد که کشورهای خارجی در این کشور دخالت نظامی کنند".  در مقابل مدودف رییس جمهور روسیه  سخنان پوتین را "غیر قابل پذیرش" خواند و اظهار داشت: "صدور این قطعنامه اشتباه نبوده است. به علاوه من معتقدم این قطعنامه عموما منعکس کننده درک ما از ان چیزی است که در لیبی در حال وقوع است." مدودف همچنین گفت " این کاملا غیر قابل توجیه است که ما حوادث اخیر را با جنگ تمدنها شبیه بدانیم و از عباراتی مثل "لشگرکشی صلیبی" استفاده کنیم. "

تلویزیون دولتی روسیه در اولین ساعات پخش برنامه های خود گزارش کاملی از اظهارات تند پوتین نسبت به صدور قطعنامه 1937 و پاسخ مدودف به آن پخش کرد اما به تدریج، بیشتر به انعکاس نظررییس جمهور درباره قطعنامه پرداخت تا جاییکه اگر بیننده ای تنها به دیدن اخبار پایان شب بسنده می کرد متوجه اختلاف مواضع میان رهبران روسیه نمی شد.

به عقیده برخی آگاهان احتمالادلیل مدودف برای عدم وتو قطعنامه 1937، صرفنظر از مسایل انسانی ، از دست دادن قرار داد تسلیحاتی 4 میلیارد دلاری روسیه در لیبی به واسطه تحریم تسلیحاتی این کشور توسط شورای امنیت می باشد.

به گفته برخی از کارشناسان روس مساله لیبی برای روسیه در طول تحولات اخیر خاورمیانه و شمال افریقا یک موضوع خاص بوده است. در واقع با وجودیکه مساله انقلابهای اخیر در مناطق ذکر شده برای روسیه همواره موجب نگرانی بوده است اما مسکو در قبال حکومت لیبی و دیکتاتوری قذافی موضعی منفی داشته است. با این وجود زمانیکه نیروهای طرفدار قذافی برای حمله به بنغازی آماده می شوند و شورای امنیت برای مقابله با تحرکات نظامی وی علیه مخالفان ،منطقه پرواز ممنوع اعلام می کند روسیه رای ممتنع می دهد.

در مجموع حوادث اخیر منطقه از دو جهت برای مسکو ایجاد نگرانی کرده است . اول اینکه مسکو همواره نگران دخالت خارجی در مسایل داخلی کشورها بوده است که به نظر می آید در مورد لیبی به دلایلی که قبلا ذکر شد ، کرملین مجبور به همراهی با فضای غالب جهانی شده و از دادن رای منفی به قطعنامه خود داری کرده است.

دوم اینکه مسکو به همراه کشورهایی مانند چین و عربستان دارای گرایشهای جدیبر ضد شکل گیری حرکتهای انقلابی در کشورهای مختلف جهان هستند. در واقع انچه در بحرین و سرکوب مردم در این کشور رخ می دهد از منظر مسکو خوشایند است و کمترین مخالفتی از جانب روسیه ابراز نمی شود ، از سمت دیگر کرملین برکناری حسنی مبارک متحد امریکا در مصر را با ناراحتی و نگرانی مشاهده می کند.

با این حال هنوز هم برخی از تحلیلگران روس معتقدند صحبت از استانداردهای دوگانه درباره موضع روسیه در بحران اخیر اشتباه است. این عده معتقدند روسیه دقیقا با پیروی از سیاست عملگرایی و بر مبنای اصل بی طرفی بین‎المللی و عدم مداخله در کشور دیگر عمل کرده است و در مساله اخیر دقیقا همان کاری را انجام داده که آلمان و چین انجام دادند.

در همین راستا مدودف بعد از آغاز حملات نیروهای غربی در لیبی اظهار داشت روسیه به دنبال این است تا با توجه به ارتباطات خوبی که با کشورهای جهان عرب دارد در حل این مناقشه میانجی گری کند.

اینکه روسیه تا چه اندازه بتواند با ایفای نقشیدوگانهدر این بحران، روابط خود را با جهان غرب و جهان عرب تقویت نماید و از سوی دیگرمنافع خود را باوجود جانشین احتمالی قذافی،در لیبی حفظ نماید موضوعی است که تحولات اینده منطقه انرا مشخص خواهد کرد.

* کارشناس ارشد مطالعات روسیه، دانشگاه تهران