ظاهرگرايي، تمركز بر زمان ظهور و هدف كردن ديدار حضرت

به مناسبت فرا رسيدن سالروز ميلاد حضرت ولي عصر(عج)، «تابناك» در گفت‌وگويي با سيد عباس قائم‌مقامي، رئيس مركز اسلامي هامبورگ، به بازخواني نظريه مهدويت و آسيب‌شناسي آن پرداخته است.

در بخش‌هايي از اين گفت‌وگو آمده است:
تابناك: در آغاز به مناسبت، نگاه جديد و بازخواني نسبت به نظريه مهدويت با توجه به مباني فكري اسلامي و مقتضيات جهان حاضر داشته باشيم.

قائم‌مقامي: اگر بخواهيم نظريه مهدويت را بازخواني كنيم، بايد اين نظريه را در چهارچوب سنت‌هاي الهي تبيين كرد. به اين معنا كه بي‌ترديد جهان، آينده روشن و نيكويي دارد كه در همه اديان بر اين مسئله تأكيد شده است و انديشه مهدويت در اسلام و ظهور حضرت حجت(عج) نيز در همين راستا تحليل مي‌شود، ولي سنت‌هاي الهي نوعا جبري، قطعي و خارج از اراده انسان‌ تلقي مي‌شوند، در حالي كه ما بايد توجه كنيم هرچند مهدويت يك سنت الهي است، اما خارج از فرايندهاي ارادي انسان شكل نمي‌گيرد. اگر از اين نگاه مسئله را بررسي كنيم، بسياري از مسائل حل مي‌شود و بخش چشمگيري از اعتقادات عوامانه و نظرات خرافي پيرامون مهدويت كنار مي‌رود... .

الگوي رفتاري حضرت حجت(عج) هرگز با الگوي رفتاري پيامبر(ص) و حضرت امير(ع) و ديگر امامان معصوم(ع) و بلكه ديگر پيامبران در طول تاريخ متفاوت نيست. يعني آن حضرت نيز در چهارچوب اصول و روش‌هايي كه همه اين شخصيت‌‌هاي الهي در تاريخ عمل كرده‌اند، عمل خواهد كرد. پيامبران نيامدند تا اراده و آزادي انسان را نفي و چيزي را بر آنها تحميل كنند. خداوند در قرآن كريم بارها آشكارا به پيامبر خود يادآور مي‌شوند كه هرگز بر اراده انسان‌ها هيچ تسلطي ندارد و مسئول انتخاب و گزينش آنان نيست بلكه فقط و فقط آگاهي‌دهنده و هدايتگر است. اين آگاهي‌بخشي و روشنگري مسئوليت و رسالت تاريخي همه پيامبران و شخصيت‌هاي الهي در تاريخ بوده است و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ نيز متناسب با شرايط عصري خود، اين مسئوليت را به طور كامل انجام دادند اما از نظر پذيرش عمومي با ناكامي‌ها و شكست‌هايي روبه‌رو شدند. حضرت امير(ع) به همين‌گونه عمل كرد و امام حسن(ع) و امام حسين(ع) نيز همچنين. اما هر كدام در عين موفقيت‌هايي كه داشتند از نظر پذيرش مردم، شكست‌ها و ناكامي‌هايي داشتند و اين شكست‌ها همه به اين دليل بوده است كه آن بزرگواران هرگز نمي‌خواستند پيام حق خود را به مخاطبانشان تحميل كنند و مردم را با زور و اجبار به پذيرش و قبول وادارند از اين رو مي‌توان آنها را از نظر انجام رسالت و مسئوليت الهي و انساني خود كاملا پيروز دانست، در عين حال كه از نظر دمكراتيك شكست و ناكامي داشته‌اند.

وجود مقدس حضرت حجت(عج) نيز بي هيچ كاستي و تفاوتي در راستاي همين مسئوليت و رسالت الهي انساني عمل خواهد كرد و نه چيزي بيش از آن. با اين تفاوت كه شرايط جامعه جهاني در زمان ظهور به گونه‌اي خواهد بود كه با رويكرد مثبت و اقبال اكثريت، سرانجام پيروزي كامل به دست خواهد آمد و آن راه نيمه به انجام مي‌رسد، بنابراين مي‌‌بينيد كه تفاوت عصر ظهور با عصر ديگر امامان بزرگوار در همين شكست و پيروزي دمكراتيك است، نه در ماهيت پيام و الگوي عمل... .

هر زمان تجربه‌اي از «ظهور» دارد و هر لحظه در پيوند با امام زمان(عج) به عنوان الگو و سمبل انسان كامل قرار دارد و به اين ترتيب، ديگر «ظهور تقويمي» او را به خود مشغول نمي‌سازد.

اكنون خاطره‌اي از استاد بزرگوارمان حضرت آيت‌الله حق‌شناس(ره) به يادم آمد؛ حوالي سال 1360 زماني موضوع مهدويت و انتظار ظهور حضرت حجت(عج) و گمانه‌زني براي زمان ظهور، دستاويزي براي برخي ـ دكان‌داران مورد اشاره ـ قرار گرفته بود و علواي شيفته ساده‌دل نيز بر آن دامن مي‌زدند و تحركاتي را ايجاد كرده بودند. آن بزرگوار پس از چندين بار تذكر و هشدار، سرانجام روزي در جلسه عمومي، آشكارا و با شدت تمام اين جريان را مورد انتقاد قرار داد و در برابر شگفتي برخي كه انتظار چنين سخني را از ايشان نداشتند، به اين مضمون فرمود: «دست از اين حرف‌ها برداريد، انتظار يعني چه؟ انتظار يعني معصيت نكردن، يعني خدمت مردم كردن، يعني آنچه امام زمان(عج) را خشنود مي‌كند انجام دادن و از آنچه آن حضرت را ناخشنود مي‌كند، پرهيز كردن، حالا اين‌كه آقا چه وقت خواهد آمد، چه اهميتي دارد؟ ايشان هر زمان كه صلاح باشد خواهند آمد، شما به وظيفه‌تان عمل كنيد. مثلا شما وقتي آقا تشريف بياورند چه‌كار مي‌خواهيد بكنيد كه الان نمي‌توانيد؟

تابناك: موضوع ديگري كه در دوره كنوني شايع شده، مسئله ديدن حضرت است و حتي كتاب‌هايي هم با عنوان راه‌هاي عملي ملاقات با امام زمان(عج) چاپ و دستورالعمل براي اين كار صادر شده است. در اين‌باره نظر شما چيست؟

قائم‌مقامي: اين هم از آن موضوعات حاشيه‌اي است كه متأسفانه، به موضوعي اصلي تبديل شده، در حالي كه اصالت و اولويتي حتي در رده اهداف سوم و چهارم هم ندارد. البته ديدار وجود مقدس امام زمان(عج) يك امتياز و شرف است اما اين‌كه اين مسئله به هدف تبديل بشود، موضوعيتي ندارد؛ يعني اگر كسي عمل انجام دهد با هدف اين‌كه به ديدار حضرت(عج) برسد، به همين ميزان از معيارهاي ديني دور شده است. در سلسله اهداف معيارهاي ديني ما ديدن فيزيكي معصوم چه جايگاهي دارد؟‌ همچنين آنهايي كه اهل اين مباحث هستند، مي‌دانند كه خيلي از موارد ديدن حضرت، ادعايي بيش نيست و حتي بسياري از نيك‌نفساني كه فكر مي‌كنند به حضور حضرت رسيدند، تصور آنهاست.

مناسب است در همين جا به چند خطر بسيار بزرگ كه انديشه اسلامي ـ شيعي را تهديد مي‌كند، اشاره كنم. هر كس اندك آشنايي با مباني تفكر شيعي دارد، بي‌ترديد مي‌داند وجه هويت‌بخش اين تفكر، عقلانيت و ماهيت انديشگي آن است اما متأسفانه برخي تقريرها و تفسيرها در كنار پاره‌اي رفتارها كه به ويژه در سال‌هاي اخير ظهور بيشتري يافته است، بيش از آن‌كه با يك انديشه و تفكر برخوردار از مباني منطقي تناسب داشته باشد، نشانه‌هاي باورهاي فرقه‌اي است. مهمترين ويژگي «فرقه»، فقدان زبان تفاهم و دروني كردن مفاهيم است، به گونه‌اي كه نه براي ديگران در ميزان منطق و عقلانيت توجيه‌پذير و قابل درك است و نه براي پيروان فرقه، اساسا درك و فهم ديگران و دفاع‌پذيري عقلايي باورها و رفتارها اهميتي دارد. به همين ترتيب سرانجام يك انديشه فاخر و متعالي انساني، رفته رفته به صورت بازگوكننده مجموعه‌اي از تجربيات شخصي و كاملا دروني و احيانا آميخته به خرافات تبديل خواهد شد.

متن كامل را در ستون «گفتگو» بخوانيد.