نفت چرا دوباره گران شد؟ / اثر نفت ۱۱۰ دلاری بر تورم جهانی!
به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، قیمت نفت در معاملات روز جمعه بازارهای جهانی بار دیگر شاهد افزایش قابل‌توجهی بود. بهای نفت برنت با رشد ۳٫۷ درصدی به ۱۰۹٫۸۶ دلار در هر بشکه رسید و نفت خام وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با افزایش ۳٫۵ درصدی در سطح ۱۰۱٫۴۱ دلار بسته شد. قیمت برنت به بالاترین سطح از ۱۹ مه و نفت آمریکا به بالاترین سطح از ۱۷ سپتامبر رسید. تشدید تنش‌های خاورمیانه، نگرانی درباره امنیت زیرساخت‌های انرژی و تردید درباره میزان عرضه گازوئیل روسیه از عوامل این جهش بودند.
بیشتر بخوانید:
راهکارهای ایران برای مقابله با محاصره دریایی!
این افزایش در شرایطی رخ می‌دهد که بازار انرژی هم‌زمان با دو نگرانی روبه‌روست: از یک‌سو احتمال اختلال بیشتر در عرضه نفت و فرآورده‌ها و از سوی دیگر، خطر انتقال هزینه انرژی به قیمت کالاها و خدمات. اگر قیمت‌های بالا برای مدت طولانی باقی بمانند، فشار تورمی می‌تواند از جایگاه‌های سوخت فراتر برود و به هزینه حمل‌ونقل، تولید صنعتی، مواد اولیه و در نهایت قدرت خرید خانوار‌ها برسد.
چرا نفت دوباره گران شد؟
قیمت نفت فقط بر اساس تعادل عرضه و تقاضای جاری تعیین نمی‌شود؛ انتظارات معامله‌گران درباره عرضه آینده نیز نقش مهمی دارد. وقتی احتمال آسیب به زیرساخت‌های نفتی یا اختلال در مسیرهای حمل افزایش می‌یابد، خریداران و معامله‌گران ریسک کمبود احتمالی را در قیمت‌ها لحاظ می‌کنند.
گزارش‌های بازار، تشدید نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه در خاورمیانه و حملات تازه به زیرساخت‌های انرژی روسیه را از عوامل رشد قیمت نفت معرفی کردند. در همان روز، آژانس بین‌المللی انرژی نیز از تسریع آزادسازی ذخایر اضطراری خبر داده بود؛ اقدامی که با هدف افزایش عرضه در کوتاه‌مدت انجام می‌شود، اما به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین پایدار جریان نفت از مناطق تولیدکننده شود.
افزایش قیمت‌ها در طول هفته نیز قابل‌توجه بود. طبق گزارش رویترز، نفت برنت در مجموع هفته ۴٫۹ درصد و نفت آمریکا ۱۰٫۴ درصد رشد کرد. این تفاوت نشان می‌دهد که واکنش شاخص‌های نفتی به نگرانی‌های عرضه یکسان نیست و شرایط بازار منطقه‌ای، موجودی‌ها و انتظارات معامله‌گران نیز در قیمت هر شاخص اثر می‌گذارند.
با این حال، عبور قیمت نفت از مرز ۱۰۰ دلار الزاماً به معنای تداوم صعود نیست. آزادسازی ذخایر راهبردی، تغییر مسیر محموله‌ها، بهبود عرضه یا کاهش تنش‌ها می‌توانند بخشی از فشار افزایشی را خنثی کنند. بنابراین، برای ارزیابی چشم‌انداز بازار باید علاوه بر قیمت روز، حجم عرضه واقعی، موجودی نفت و فرآورده‌ها و مدت تداوم اختلال‌ها را نیز بررسی کرد.
نفت گران چگونه به تورم منتقل می‌شود؟
انتقال شوک نفتی به تورم از چند مسیر صورت می‌گیرد؛ مسیر‌هایی که سرعت و شدت اثرگذاری آنها یکسان نیست.
شوک قیمت جهانی به بازارهای داخلی
پژوهش صندوق بین‌المللی پول با عنوان «پمپ‌ها و بشقاب‌ها: انتقال شوک قیمت جهانی سوخت و مواد غذایی به بازارهای داخلی»، انتقال تغییرات قیمت جهانی به قیمت‌های داخلی را در مجموعه‌ای از کشورها طی حدود دو دهه بررسی کرده که این مطالعه از داده‌های بیش از ۳۰ هزار جفت قیمت داخلی و بین‌المللی برای بنزین، گازوئیل، گندم و برنج استفاده می‌کند. نتایج مربوط به بنزین و گازوئیل سه نکته مهم دارد: به‌طور متوسط، حدود یک‌سوم شوک قیمت جهانی سوخت در همان ماه نخست به قیمت خرده‌فروشی داخلی منتقل می‌شود.
بیشتر بخوانید:
نقش دلالان و واسطه‌ها در بازار سوخت ایران!
ماجرای فروش نفت به ح-آ چه شد!؟
اثر انتقالی با گذشت زمان افزایش می‌یابد و حدود سه ماه بعد به اوج می‌رسد؛ به‌طوری که یک دلار افزایش قیمت جهانی بنزین یا گازوئیل با حدود ۰٫۸ دلار افزایش قیمت خرده‌فروشی در نقطه اوج ارتباط دارد. انتقال قیمت کامل نیست و میزان آن میان کشورها، دوره‌های زمانی و گروه‌های صادرکننده و واردکننده انرژی تفاوت دارد. مطالعه همچنین شواهدی از اثر نامتقارن پیدا می‌کند؛ یعنی افزایش قیمت‌ها بیشتر از کاهش آنها به بازار داخلی منتقل می‌شود.
این نتایج به معنای آن نیست که با افزایش قیمت نفت برنت از ۱۰۰ به ۱۱۰ دلار، قیمت بنزین در همه کشورها باید به میزان مشخصی افزایش یابد. قیمت نفت خام با قیمت عمده‌فروشی فرآورده و قیمت نهایی جایگاه سوخت یکسان نیست؛ مالیات، هزینه پالایش، نرخ ارز، یارانه و ساختار بازار در فاصله این مراحل نقش دارند.
اهمیت پژوهش در نشان‌دادن یک نکته دیگر است: اثر تورمی شوک انرژی ممکن است با تأخیر ظاهر شود. حتی اگر قیمت نفت پس از یک جهش اولیه کاهش یابد، بخشی از هزینه‌های منتقل‌شده به قرارداد‌های حمل‌ونقل، تولید و توزیع می‌تواند مدتی در قیمت کالاها باقی بماند.
نشانه‌های فشار تورمی در آمریکا
در آمریکا نیز افزایش هزینه انرژی به یکی از عوامل نگرانی درباره تورم تبدیل شده است. رویترز در گزارشی نوشته که شاخص قیمت مصرف‌کننده آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ نسبت به ماه قبل ۰٫۶ درصد و در مقایسه با سال قبل ۳٫۷ درصد افزایش یافته؛ افزایش قیمت بنزین نقش مهمی در رشد ماهانه شاخص داشت. تورم ماهانه شاخص هسته، که غذا و انرژی را کنار می‌گذارد ۰٫۳ درصد گزارش شد.
این آمار به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که افزایش قیمت نفت علت تورم بوده؛ بخشی از داده‌های تورمی مربوط به دوره‌ای پیش از جهش اخیر نفت اما نشان می‌دهد حتی پیش از افزایش تازه قیمت‌ها، انرژی می‌توانست فشار قابل‌توجهی بر شاخص قیمت مصرف‌کننده وارد کند.
از سوی دیگر، افزایش تورم می‌تواند تصمیم بانک مرکزی آمریکا درباره نرخ بهره را دشوارتر کند. نرخ بهره بالاتر معمولاً هزینه تأمین مالی خانوار‌ها و شرکت‌ها را افزایش می‌دهد و می‌تواند تقاضای اقتصادی را محدود کند. به این ترتیب، شوک نفتی ممکن است هم‌زمان از مسیر هزینه‌ها تورم‌زا و از مسیر کاهش قدرت خرید و افزایش هزینه تأمین مالی، محدودکننده رشد اقتصادی باشد.
چه کسانی از نفت گران سود می‌برند؟
اثر افزایش قیمت نفت برای همه کشورها یکسان نیست. کشور‌های صادرکننده نفت ممکن است از افزایش قیمت فروش منتفع شوند؛ اما میزان سود نهایی آنها به حجم صادرات، هزینه تولید، تخفیف‌های فروش، شرایط قرارداد‌ها و هزینه‌های حمل بستگی دارد. اگر افزایش قیمت با کاهش حجم صادرات همراه شود، رشد درآمد لزوماً متناسب با رشد قیمت نخواهد بود.
در مقابل، کشور‌های واردکننده نفت با افزایش هزینه واردات مواجه می‌شوند. این افزایش می‌تواند تراز تجاری را تضعیف کند، هزینه تولید را بالا ببرد و در کشور‌هایی که ارز آنها تحت فشار است، از مسیر افزایش هزینه واردات به تورم دامن بزند. صندوق بین‌المللی پول نیز در تحلیل شوک انرژی سال ۲۰۲۶ تأکید کرده که افزایش هزینه سوخت برای اقتصاد‌های واردکننده، فشار مضاعفی بر درآمد خانوار و هزینه تولید ایجاد می‌کند.
حتی در میان کشور‌های صادرکننده نیز آثار توزیعی متفاوت است. تولیدکنندگان نفت ممکن است درآمد بیشتری کسب کنند اما پالایشگاه‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و صنایع انرژی‌بر می‌توانند هم‌زمان با افزایش هزینه خوراک و سوخت مواجه شوند. در نتیجه بررسی اثر نفت گران باید میان منافع بخش بالادستی نفت و هزینه‌های سایر بخش‌های اقتصاد تمایز قائل شود.
پیام نفت گران به اقتصاد ایران
برای ایران، اثر افزایش قیمت جهانی نفت را باید با چند شاخص سنجید، نه فقط با قیمت برنت. ابتدا حجم واقعی صادرات و میزان تخفیف فروش اهمیت دارد. بعد هزینه حمل، بیمه و مبادلات می‌تواند فاصله میان قیمت مرجع جهانی و درآمد خالص حاصل از صادرات را تغییر دهد. ضمن اینکه افزایش قیمت نفت خام الزاماً به معنای افزایش یکسان قیمت فرآورده‌های وارداتی یا هزینه تأمین سوخت در داخل نیست.
بیشتر بخوانید:
پایان جنگ هم نفت را ارزان نمی‌کند
مسیرهای خاورمیانه برای نفتکش‌ها امن نیست!
در بخش داخلی نیز باید میان قیمت رسمی سوخت و هزینه اقتصادی تأمین آن تفاوت گذاشت. اگر قیمت خرده‌فروشی ثابت بماند، افزایش هزینه فرصت سوخت می‌تواند به فشار بر منابع مالی دولت یا شرکت‌های تأمین‌کننده منجر شود؛ اگر قیمت‌ها تعدیل شوند، اثر مستقیم بر هزینه خانوار و بنگاه‌ها آشکارتر خواهد بود. برای تعیین اندازه این اثر در ایران، لازم است داده‌های داخلی درباره هزینه تأمین، بودجه یارانه انرژی، قیمت فرآورده‌ها و ساختار مصرف بررسی شود؛ آمار جهانی به‌تنهایی برای برآورد تورم ایران کافی نیست.
نفت ۱۱۰ دلاری یا موج تازه گرانی؟
قیمت بالای نفت یک هشدار برای تورم جهانی است اما نتیجه نهایی به سه عامل بستگی دارد: مدت ماندگاری قیمت‌ها در سطوح بالا، میزان انتقال هزینه به مصرف‌کننده و واکنش دولت‌ها و بانک‌های مرکزی. اگر افزایش قیمت کوتاه‌مدت باشد و عرضه با آزادسازی ذخایر یا بازگشت جریان صادرات بهبود یابد، بخشی از فشار می‌تواند فروکش کند. اما اگر اختلال عرضه ادامه یابد و قیمت گازوئیل و دیگر فرآورده‌ها نیز بالا بماند، فشار هزینه‌ای احتمالاً از سوخت به حمل‌ونقل، تولید و قیمت کالاها منتقل خواهد شد.
بنابراین، شاخص تعیین‌کننده برای اقتصاد جهانی فقط عبور نفت از مرز ۱۰۰ دلار نیست؛ ماندگاری قیمت بالا و میزان سرایت آن به هزینه‌های روزمره اقتصاد است که مشخص می‌کند بازار با یک جهش مقطعی روبه‌روست یا با موج تورمی تازه‌ای که مهار آن دشوارتر خواهد بود.
