راز گازوئیل‌های گمشده؟!/ نقش دلالان و واسطه‌ها در بازار سوخت ایران!

به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، در شرایطی که بازار جهانی فرآورده‌های نفتی تحت تأثیر تحولات عرضه و تقاضا، محدودیت‌های پالایشی و اختلال در مسیر‌های انتقال انرژی قرار گرفته، وضعیت تولید و تأمین فرآورده‌هایی مانند گازوئیل و بنزین در ایران نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

از یک‌سو، قیمت گازوئیل در بازار‌های جهانی افزایش یافته و از سوی دیگر، اختلاف قیمت سوخت در ایران با کشور‌های همسایه، موضوع قاچاق فرآورده‌های نفتی را همچنان به یکی از چالش‌های مهم بازار انرژی تبدیل کرده است. در سمت دیگر ماجرا، کیفیت بنزین، عدد اکتان و تأثیر آن بر عملکرد خودرو و مصرف سوخت قرار دارد.

بیشتر بدانیم:

اکتان‌فروشی؛ پول‌سازی در جایگاه‌های سوخت از نگرانی عمومی!

اکتان بوستر؛ نجات‌دهنده موتور یا هزینه اضافه؟/رابطه اکتان با ناک زدن خودرو!؟

اما آیا ایران واقعاً با کمبود گازوئیل مواجه است؟ اگر تولید با مصرف تناسب دارد، فرآورده قاچاق‌شده از کجا تأمین می‌شود؟ آیا محدودیت پالایشی می‌تواند در ماه‌های آینده بازار را تحت فشار قرار دهد؟ و عدد اکتان بنزین تا چه اندازه می‌تواند در کاهش مصرف سوخت نقش داشته باشد؟ 

خبرنگار انرژی تابناک در گفت‌وگویی تفصیلی با رضا پدیدار، فعال حوزه صنعت نفت و پالایش و رئیس کمیسیون انرژی و محیط‌‌زیست اتاق تهران، این پرسش‌ها و ابعاد مختلف بازار فرآورده‌های نفتی را بررسی کرده که متن کامل این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:

تولید گازوئیل در ایران از کمبود تا مازاد تولید!

قیمت گازوئیل در شرایط فعلی و با توجه به افزایش قیمت نفت که بر اساس آخرین گزارش‌هایی که شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ارائه داده، تولید گازوئیل متناسب با نیاز مصرفی کشور است. حتی در پاره‌ای از مقاطع زمانی به دلیل محدودیت‌هایی که در فرآیند تولید کشور بر اثر جنگ و نابسامانی‌های دیگر ایجاد شده، ما مازاد تولید گازوئیل داشته‌ایم که این مازاد به نوعی از طریق بخش دولتی و بخش خصوصی صادر شده است.

هم مازاد گازوئیل، هم نگرانی تأمین؟

** اگر در مقاطعی مازاد تولید گازوئیل وجود داشته و حتی صادرات انجام شده، چرا همچنان بحث تأمین و قیمت این فرآورده در داخل مطرح است؟

در حال حاضر ظرفیت پالایشی کشور محدودیتی ندارد. افزایش قیمتی که در بازار و در مراکز رسمی فروش وجود دارد همان روندی است که طی سال‌های اخیر به‌ویژه در سال گذشته و امسال و در مقاطعی که جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه ایجاد شد، شاهد این اختلاف قیمت بوده‌ایم. البته بخشی از این شرایط نیز به موقعیتی بازمی‌گردد که برخی دلالان و واسطه‌ها از آن استفاده می‌کنند و در بازار تأثیرگذار هستند.

با این حال بر اساس گزارش شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی که به‌صورت مکتوب نیز ارائه شده، در حال حاضر میزان تولید و مصرف در شرایط موجود، با وجود حملات به کشور و شرایط ایجادشده از طریق خلیج فارس همچنان در وضعیت متعادلی قرار دارد و این ناترازی هنوز خود را نشان نداده است. میزان تولید و مصرف در یک سبد تعریف‌شده قرار دارد.

نقش محدودیت پالایش در بازار گازوئیل!

** اگر اختلالات عرضه و محدودیت پالایش تا زمستان ادامه پیدا کند، آیا احتمال دارد بازار فرآورده‌ها همچنان تحت فشار باقی بماند، حتی اگر قیمت نفت خام کاهش پیدا کند؟ در چنین شرایطی، ایران از نظر تولید و ذخایر گازوئیل چه وضعیتی دارد؟

اختلالات عرضه و محدودیت پالایش که در مقاطع مختلف زمانی در نتیجه جنگ و پس از آن نیز به دلیل تنش‌هایی که به وجود آمد، ادامه پیدا کرد، متکی بر گزارشی است که معاونت پالایش و پخش وزارت نفت در جلسه کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران به‌صورت رسمی اعلام کرده است. بر اساس این گزارش، در حال حاضر عرضه و تقاضای ما در سبد مربوط به بازار با یکدیگر تناسب دارد.

اختلافی که امروز در بخشی از جهان مشاهده می‌کنیم ناشی از سوداگری است که به هنگام توزیع، بخشی قابل توجهی از گازوئیل تولیدی که در مراکز رسمی در بازار مورد خرید و فروش قرار می‌گیرد از چرخه اصلی خارج می‌شود بنابراین در این زمینه باید اصلاحاتی در نظام توزیع صورت گیرد تا اطمینان حاصل شود که فرآورده به مراکز رسمی توزیع و مصرف منتقل می‌شود و فشاری بر بازار وارد نمی‌کند.

** آیا پالایشگاه‌های ایران در شرایط فعلی با کاهش ظرفیت تولید گازوئیل مواجه هستند یا مشکل اصلی در مرحله توزیع و انتقال فرآورده رخ می‌دهد؟

در این خصوص معاونت پالایش و پخش اعلام کرده که ظرفیت تولید گازوئیل، بر اساس میزانی که برای هر یک از پالایشگاه‌ها تعریف شده، کماکان در قوت خود باقی است. ما در کشور ۱۰ پالایشگاه داریم و کاهش تولیدی در این بخش نداشته‌ایم.

چرا قاچاق گازوئیل ادامه دارد؟

** اگر تولید و مصرف گازوئیل در تعادل قرار دارد، چرا همچنان بازار با مسئله قاچاق این فرآورده مواجه است؟ آیا بخشی از گازوئیل تولیدشده پیش از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی از شبکه رسمی خارج می‌شود؟

تنها موضوعی که در حال حاضر مشکل ایجاد کرده، مسئله قاچاق فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه گازوئیل است که سال‌هاست به دلیل اختلاف قیمت آن با بازار مصرف وجود دارد. برای این مسئله باید راهکار و چاره‌ای اندیشیده شود؛ در غیر این صورت، بر اساس گزارشی که ارائه شده تا پایان امسال تعادل میان تولید و مصرف را از طریق معاملات پالایش و پخش وزارت نفت خواهیم داشت. امیدواریم بحرانی که پیش آمده با درایت مصرف‌کنندگان و همچنین توزیع‌کنندگان، به نوعی به تعادل خود دست پیدا کند.

اختلاف قیمت و تشدید قاچاق سوخت!

** اختلاف قیمت گازوئیل در ایران با کشور‌های همسایه چه نقشی در قاچاق این فرآورده دارد؟ آیا افزایش قیمت جهانی گازوئیل می‌تواند انگیزه خروج سوخت از شبکه رسمی را بیشتر کند؟

اختلاف قیمت با بازار مصرف یکی از عواملی است که سال‌هاست زمینه قاچاق فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه گازوئیل، را ایجاد کرده است.

مهم‌ترین مانع افزایش اکتان بنزین

** در زمینه کیفیت بنزین، مهم‌ترین مانع افزایش عدد اکتان در پالایشگاه‌های ایران چیست؟ آیا مسئله بیشتر به فناوری پالایشگاه‌ها مربوط می‌شود یا کیفیت خوراک، مواد افزودنی و اجزای اکتان‌افزا نیز در این موضوع نقش دارند؟

درباره چالش‌های موجود در تأمین بنزین باکیفیت و موضوع عدد اکتان باید عرض کنم که تولید بنزین از نظر مکانیزم پالایشی در کشور انجام می‌شود. پالایشگاه‌های ما مطابق با استاندارد‌های بین‌المللی فعالیت می‌کنند. به‌ویژه پالایشگاه ستاره خلیج فارس، پالایشگاه تهران و پالایشگاه تبریز و همچنین سایر پالایشگاه‌هایی که در حال حاضر فعال هستند، از روش‌های متعارف و استانداردشده استفاده می‌کنند.

نقش کیفیت خوراک و مواد افزودنی در عدد اکتان!

** در زمینه کیفیت خوراک، مواد افزودنی و اجزای مرتبط با افزایش اکتان، آیا کشور با کمبود مواجه است؟

در زمینه کیفیت خوراک، کمبود مواد افزودنی و همچنین آنچه در نظام تخصصی تولید، به‌عنوان اجزای مرتبط با افزایش اکتان محصولات مطرح است، تولید بر اساس شاخص‌های استاندارد موجود انجام می‌شود. براساس گزارش معاونت پالایش و پخش، مدیران مسئول و همچنین نشست‌های تخصصی که در کمیسیون انرژی اتاق ایران داشته‌ایم، مغایرتی در روش تولید مشاهده نشده، با این حال آنچه حائز اهمیت است اینکه در برخی موارد که سرعت تولید افزایش پیدا می‌کند، ممکن است ضریب اکتان تحت تأثیر قرار گیرد. این مسئله مقطعی، موردی و کوتاه‌مدت است و نمی‌توان آن را به‌عنوان مشکل اصلی در فناوری پالایشگاه‌ها مطرح کرد.

در مورد مواد افزودنی نیز تا آنجاکه مقامات مسئول گزارش داده‌اند و بر اساس گزارش‌هایی که از طریق وزارت نفت مورد مطالعه قرار گرفته، تاکنون کمبود مواد افزودنی و اجزای اکتان‌افزا نداشته‌ایم و شرایط نیز بر همین اساس در حال طی مسیر خود است. با این حال با توجه به نوسانات ناشی از شرایط نامتعادل سیاسی و اقتصادی که در منطقه خلیج فارس ایجاد شده و تأثیر آن بر سایر فعالیت‌های کشور، از جمله انجام پرواز‌های هوایی، ارتباطات زمینی و همچنین دسترسی به مواد افزودنی، در برخی مقاطع در پالایشگاه‌های کشور با کمبود مواجه می‌شویم. این موضوع وجود دارد و نمی‌توان آن را انکار کرد، اما میانگین سبد تولید ما، بر اساس گزارش مقامات مسئول، از نظر تولید و مصرف در تناسب قرار دارد.

اثر عدد اکتان بر مصرف سوخت خودرو!

** آیا پایین بودن عدد اکتان بنزین می‌تواند به افزایش مصرف سوخت و کاهش راندمان خودرو‌ها منجر شود؟

بله، کاملاً درست است. آنچه امروز نیز مورد توجه قرار دارد، بر اساس همان گزارشی که معاونت پالایش و پخش وزارت نفت ارائه داده، ارتقای کیفیت و عدد اکتان بنزین مطابق سطح استانداردی که برای پالایشگاه‌های تولیدی تعریف شده در حال اجراست و این روند با قوت ادامه دارد. اینکه تمام محصولات تولیدی پالایشگاه‌ها که بر اساس استاندارد‌های تعریف‌شده تولید و از طریق انبار‌ها و خطوط لوله توزیع می‌شوند تا چه اندازه مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند گزارشی موجود نیست.

حل ناترازی بنزین با افزایش اکتان؟

** ارتقای کیفیت و عدد اکتان بنزین تا چه اندازه می‌تواند به کاهش مصرف بنزین و ناترازی این فرآورده در کشور کمک کند؟

در زمینه کاهش مصرف بنزین و ناترازی این فرآورده نیز باید گفت فرهنگ مصرف در کشور بسیار بالاست. میانگین مصرف بنزین به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر در کشور‌هایی مانند ژاپن و کره و حتی در برخی بخش‌های چین حدود ۴ تا ۵ لیتر است، در حالی‌که این میزان در کشور ما بیش از دو برابر و حتی دو تا دو و نیم برابر گزارش شده که این وضعیت بسیار نامعقول است.

در کشور‌های اروپایی نیز میزان مصرف بنزین شاید یک‌سوم یا یک‌چهارم میزان مصرف ما باشد. عمدتاً نیز تغییر در فناوری تولید خودرو‌ها و حرکت از خودرو‌های بنزین‌سوز به سمت خودرو‌های هیبریدی و برقی موجب شده که مصرف بنزین در این کشور‌ها کاهش پیدا کند. در بسیاری از کشورها، به‌ویژه ایالات متحده، کانادا و برخی کشور‌های آمریکای لاتین که چند سالی است موضوع ناترازی بنزین را مورد توجه قرار داده‌اند، این مسئله از همین طریق در حال مدیریت و حل شدن است.

ناترازی بنزین؛ مشکل تولید یا مصرف؟

** اگر بخواهیم در کوتاه‌مدت ناترازی بنزین را کاهش دهیم، افزایش تولید و واردات کافی است یا اصلاح مصرف و ارتقای فناوری خودرو‌ها نیز باید هم‌زمان دنبال شود؟

رسانه‌ها مسئول هستند اطلاع‌رسانی جامع و کاملی درباره ارتقای کیفیت خودروها، ارتقای کیفیت تجهیزات و انجام بازدید‌های دوره‌ای از موتور‌های درون‌سوز داشته باشند تا خودرو‌ها بتوانند به راندمان مطلوب دست پیدا کنند. این اقدامات می‌تواند به کاهش مصرف بنزین و همچنین کاهش ناترازی بنزین کمک کند. این موضوع به یک عزم ملی نیاز دارد و متأسفانه در این زمینه مردم ما عملکرد ضعیفی دارند و شاید بسیاری نیز نسبت به آن بی‌توجه هستند یا به عمق مسئله توجه نمی‌کنند.

اگر میزان تولید سوخت مورد نیاز خودرو‌های ما به دلیل شرایطی که به کشور تحمیل می‌شود از دسترس خارج شود، می‌تواند عوارض سنگین و گسترده‌ای برای جامعه به همراه داشته باشد. رسانه‌های تخصصی، رسانه‌های ملی و رسانه‌های محلی، در انواع و اقسام قالب‌ها، اعم از دیداری، شنیداری، نوشتاری و همچنین فضای مجازی که به شکل گسترده در اختیار مردم قرار دارد، می‌توانند در این زمینه کمک کنند تا کیفیت و عدد اکتان بنزین افزایش پیدا کند و کشور به نوعی در مسیر کاهش مصرف بنزین و جلوگیری از ناترازی آن قرار گیرد.

گفتگو: مهتاب بهرامی آسترکی