سپاه چشم آمریکا در شمال عراق را کور کرد

به گزارش خبرنگار امنیتی و دفاعی تابناک، گزارش‌های منتشرشده از انهدام یک سامانه بالن نظارتی ارتش آمریکا در منطقه اربیل، بار دیگر توجه‌ها را به یکی از کمتر شناخته‌شده‌ترین، اما مهم‌ترین اجزای شبکه شناسایی و هشدار زودهنگام نیرو‌های آمریکایی در منطقه جلب کرده است. بر اساس روایت منتشرشده، این سامانه از خانواده PSS-T بوده و در نزدیکی فرودگاه اربیل مستقر بوده است؛ سامانه‌ای که اساساً برای ماندگاری طولانی‌مدت در یک نقطه، جمع‌آوری اطلاعات و ایجاد یک تصویر مداوم از محیط پیرامونی طراحی شده است.

 

نکته مهم اینجاست که واژه «بالن» نباید باعث شود با یک بالن ساده یا یک وسیله صرفاً تصویربرداری مواجه تصور شود. PSS-T در واقع یک سکوی هوابرد مهارشده است که با اتصال به سامانه زمینی، در ارتفاع مستقر می‌شود و می‌تواند ساعت‌ها و حتی روز‌ها در موقعیت باقی بماند. ارتش آمریکا در اسناد رسمی، این خانواده را یک سامانه چندحسگری برای جمع‌آوری اطلاعات، نظارت، شناسایی، حفاظت نیرو‌ها و ایجاد ارتباطات در ارتفاع معرفی کرده است. مزیت اصلی آن نیز افزایش خط دید حسگر‌ها و امکان پوشش ۳۶۰ درجه منطقه است.

در نمونه‌ای که درباره اربیل گزارش شده، طول بالن حدود ۳۵ متر و ظرفیت حمل محموله آن حدود ۵۰۰ کیلوگرم اعلام شده است. البته باید تأکید کرد که مشخصات دقیق همان سامانه‌ای که در اربیل منهدم شده، از سوی منابع مستقل و رسمی آمریکا منتشر نشده و بخشی از جزئیات موجود، بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای و مشخصات شناخته‌شده خانواده PSS-T است؛ بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت تمام تجهیزات یا حسگر‌های مورد اشاره در گزارش‌ها دقیقاً روی همان بالن نصب بوده‌اند.

 

 

از نظر فنی، ارزش اصلی چنین سامانه‌ای نه در پوسته بالن، بلکه در محموله مأموریتی آن قرار دارد. ارتش آمریکا برای خانواده PSS-T از ترکیبی از حسگر‌های الکترواپتیکی و فروسرخ، سامانه‌های مراقبت منطقه‌ای و تجهیزات ارتباطی استفاده کرده است. برخی پیکربندی‌ها نیز برای کشف و مکان‌یابی تهدیدات زمینی و هوایی به کار گرفته می‌شوند. در اسناد رسمی ارتش آمریکا آمده است که این سامانه می‌تواند اطلاعات حسگر‌ها را به مراکز فرماندهی و کنترل منتقل کند و حتی برای تعیین مختصات اهداف و هدایت نیرو‌های واکنش سریع مورد استفاده قرار گیرد.

 

مزیت مهم بالن در برابر یک پهپاد شناسایی، ماندگاری آن است. یک پهپاد برای باقی ماندن در آسمان به سوخت یا انرژی و چرخه پروازی نیاز دارد، در حالی که یک آئروستات مهارشده پس از استقرار می‌تواند برای مدت طولانی در یک نقطه باقی بماند. ارتش آمریکا در مورد یکی از گونه‌های PSS-T اعلام کرده است که این سامانه می‌تواند تا حدود ۳۰ روز در آسمان باقی بماند. همین ویژگی باعث می‌شود چنین سامانه‌ای بیشتر از آنکه یک «پرنده جاسوسی» باشد، بخشی از زیرساخت دائمی ISR یا همان اطلاعات، مراقبت و شناسایی محسوب شود.

 

این قابلیت در جغرافیای شمال عراق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اربیل و مناطق پیرامونی آن در مجاورت مجموعه‌ای از مناطق کوهستانی و عوارض طبیعی قرار دارند و همین موضوع می‌تواند برای سامانه‌های راداری زمینی ایجاد نقاط کور کند. وقتی حسگر به ارتفاع چند صد یا چند هزار متری منتقل می‌شود، خط دید آن نسبت به سطح زمین افزایش پیدا می‌کند و امکان کشف زودهنگام اهدافی مانند پهپاد‌ها و برخی تهدیدات کم‌ارتفاع بیشتر می‌شود. ارتش آمریکا نیز به‌طور رسمی PSS-T را سامانه‌ای برای ایجاد خط دید گسترده و پایدار معرفی کرده است.

 

از این زاویه، انهدام چنین سامانه‌ای را نباید صرفاً نابودی یک بالن چند ده متری دانست. اگر گزارش مربوط به عملیات اربیل دقیق باشد، هدف قرار گرفتن آن می‌تواند به معنای حذف یک گره اطلاعاتی از شبکه وسیع‌تر شناسایی آمریکا در منطقه باشد. در جنگ مدرن، شبکه حسگر‌ها به اندازه خود سامانه‌های موشکی اهمیت دارند؛ زیرا هر سامانه پدافندی یا مرکز فرماندهی برای تصمیم‌گیری به داده‌ای نیاز دارد که از رادار، دوربین، حسگر‌های حرارتی، سامانه‌های شنود و سایر منابع جمع‌آوری اطلاعات دریافت می‌شود.

از سوی دیگر، این نوع سامانه‌ها به دلیل ثابت بودن، یک نقطه قوت و یک نقطه ضعف همزمان دارند. ثابت بودن باعث می‌شود امکان ایجاد پوشش مداوم و پایدار فراهم شود، اما همین ویژگی یعنی محل استقرار، مسیر کابل مهار و زیرساخت زمینی آن تا حدی قابل پیش‌بینی است. برخلاف یک پهپاد که می‌تواند مسیر خود را تغییر دهد، یک آئروستات عملیاتی به یک ایستگاه زمینی، تجهیزات کنترل و زیرساخت پشتیبانی وابسته است. ارتش آمریکا نیز در توصیف PSS-T به ارتباط مستقیم میان بالن، تجهیزات زمینی و شبکه انتقال اطلاعات اشاره کرده است.

 

در همین نقطه، ادعای استفاده از پهپاد قهرمان شاهد برای حمله به بالن نیز از منظر نظامی قابل توجه است، هرچند جزئیات دقیق روش حمله و نحوه اصابت باید با احتیاط بیان شود، زیرا تاکنون اطلاعات مستقل و کاملی درباره تمام جزئیات عملیات منتشر نشده است. آنچه اهمیت دارد، منطق عملیاتی چنین حمله‌ای است: یک سامانه نسبتاً گران و دارای ارزش اطلاعاتی بالا، در برابر یک مهمات پرسه‌زن یا پهپاد تهاجمی قرار گرفته و در صورت تأیید کامل جزئیات، این موضوع می‌تواند نمونه‌ای از جنگ «هزینه در برابر اثر» باشد.

 

 

در مورد ادعای استفاده از تجهیزات شنود و جنگ الکترونیک نیز باید میان «قابلیت بالقوه» و «تجهیزات نصب‌شده روی نمونه منهدم‌شده» تفاوت قائل شد. خانواده PSS-T ذاتاً یک پلتفرم چندمنظوره است و می‌تواند محموله‌های متفاوتی را حمل کند، اما بدون اطلاعات فنی یا تصاویر قابل اتکا از همان سامانه، نمی‌توان با قطعیت گفت بالن اربیل دقیقاً چه مجموعه حسگر‌هایی را حمل می‌کرد. آنچه منابع رسمی آمریکا تأیید می‌کنند، قابلیت استفاده از حسگر‌های EO/IR، سامانه‌های جمع‌آوری اطلاعات، ارتباطات و دیگر تجهیزات مأموریتی روی این خانواده است.

از منظر راهبردی، اهمیت ماجرا در همین «چشم» بودن بالن است. در یک نبرد شبکه‌محور، هدف فقط انهدام موشک‌انداز یا جنگنده دشمن نیست؛ گاهی ارزشمندترین هدف، سامانه‌ای است که پیش از رسیدن آن موشک یا پهپاد، حضورش را کشف می‌کند. حذف یک حسگر می‌تواند زمان هشدار، کیفیت تصویر عملیاتی و سرعت تصمیم‌گیری طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین اگر روایت منتشرشده درباره انهدام بالن آمریکایی در اربیل را مبنا قرار دهیم، ارزش این عملیات بیش از خود سازه ۳۵ متری است. موضوع اصلی، حذف یک سکوی پایدار جمع‌آوری اطلاعات از شبکه شناسایی آمریکاست؛ شبکه‌ای که در محیط عملیاتی پیچیده خاورمیانه برای ایجاد آگاهی موقعیتی، حفاظت از پایگاه‌ها و پشتیبانی از سامانه‌های دفاعی و فرماندهی مورد استفاده قرار می‌گیرد.