خودروی برقی در اوج بی برقی؟/ بدون زیرساخت نسخه نپیچید!

در شرایطی که مصرف روزانه بنزین در ایران به مرز تولید رسیده و هشدار‌ها درباره افزایش کسری سوخت در ماه‌های آینده جدی‌تر شده، بار دیگر نسخه «برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل» به عنوان راه‌حل نجات‌بخش مطرح می‌شود.

 

به گزارش سرویس انرژی تابناک، آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی در گفت‌وگویی با ایلنا تأکید کرده که ایران به جای هزینه‌های سنگین تولید و واردات بنزین باید به سمت توسعه خودرو‌های برقی حرکت کند و زیرساخت‌های این حوزه را گسترش دهد. اما پرسش اساسی اینجاست؛ آیا ایران امروز ظرفیت پذیرش گسترده خودرو‌های برقی را دارد یا هنوز با الزامات اولیه این تحول فاصله زیادی دارد؟

 

واقعیت این است که اگرچه خودرو‌های برقی در بسیاری از کشور‌های جهان به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل شده‌اند، اما شرایط ایران با کشور‌های پیشرو در این حوزه تفاوت‌های بنیادین دارد؛ تفاوت‌هایی که باعث می‌شود برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل در ایران با چالش‌های پیچیده‌ای روبه‌رو باشد.

 

امروز کشور‌های پیشرو در استفاده از خودرو‌های برقی صرفاً با واردات خودرو به این نقطه نرسیده‌اند. آنها سال‌ها پیش از فراگیر شدن خودرو‌های برقی، شبکه گسترده‌ای از ایستگاه‌های شارژ، مشوق‌های مالی، استاندارد‌های ساختمانی و زیرساخت‌های برق پایدار را ایجاد کردند.

 

در نروژ بیش از ۸۰ درصد خودرو‌های جدید فروخته‌شده برقی هستند. در چین میلیون‌ها خودرو برقی در حال تردد است و هزاران ایستگاه شارژ سریع در سراسر کشور فعال هستند. همچنین در امریکا، آلمان، هلند و ... طی بیش از یک‌دهه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی توسعه شبکه شارژ و نوسازی شبکه برق انجام داده‌اند. در این کشور‌ها ابتدا زیرساخت ایجاد شد و سپس خودرو‌های برقی وارد بازار شدند؛ مسیری که به نظر می‌رسد در ایران برعکس طی شده است.

 

بزرگ‌ترین چالش توسعه خودرو‌های برقی در ایران نه خود خودرو، بلکه برق است. در حالی که بسیاری از شهر‌های کشور در تابستان با خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و محدودیت‌های مصرف برق مواجه هستند، اضافه شدن صد‌ها هزار خودروی برقی می‌تواند فشار مضاعفی بر شبکه وارد کند. این تناقض زمانی آشکارتر می‌شود که همزمان مسئولان از ناترازی چندین هزار مگاواتی برق سخن می‌گویند و در عین حال از توسعه خودرو‌های برقی به عنوان راهکار کاهش مصرف بنزین یاد می‌کنند. در واقع، خودروی برقی زمانی مزیت محسوب می‌شود که برق کافی و پایدار برای شارژ آن وجود داشته باشد؛ موضوعی که هنوز در بسیاری از شهر‌های ایران محل تردید است.

 

یکی دیگر از موانع جدی توسعه خودرو‌های برقی در ایران، الگوی سکونت شهروندان است. در کشور‌های پیشرو، بخش قابل توجهی از مالکان خودرو‌های برقی امکان شارژ خودرو در پارکینگ اختصاصی منزل یا محل کار را دارند. اما در کلانشهر‌هایی مانند تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، کرج و ... میلیون‌ها نفر در مجتمع‌های مسکونی زندگی می‌کنند که نه زیرساخت شارژ دارند و نه برای نصب تجهیزات شارژ طراحی شده‌اند.

 

بسیاری از ساختمان‌های قدیمی حتی توان تأمین برق مورد نیاز چند شارژر همزمان را ندارند. در نتیجه، مالکان خودرو‌های برقی ناچار خواهند بود به ایستگاه‌های عمومی شارژ مراجعه کنند؛ ایستگاه‌هایی که تعداد آنها هنوز بسیار محدود است.

 

یکی از اصلی‌ترین دلایل موفقیت خودرو‌های برقی در کشور‌های توسعه‌یافته، دسترسی آسان به ایستگاه‌های شارژ است. در ایران، اما تعداد ایستگاه‌های شارژ عمومی هنوز با نیاز یک ناوگان گسترده برقی فاصله زیادی دارد. در بسیاری از شهر‌های بزرگ نیز پراکندگی این ایستگاه‌ها به گونه‌ای نیست که شهروندان بتوانند با اطمینان کامل از خودرو‌های برقی استفاده کنند.

 

این وضعیت موجب شکل‌گیری پدیده‌ای به نام «اضطراب پیمایش» می‌شود؛ نگرانی از اینکه باتری خودرو در مسیر تخلیه شود، اما ایستگاه شارژ مناسبی در دسترس نباشد.

 

شرایط اقلیمی ایران نیز چالش دیگری برای خودرو‌های برقی محسوب می‌شود. در شهر‌های جنوبی مانند بوشهر، بندرعباس، اهواز و ... دمای هوا در برخی روز‌های سال به بیش از ۵۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد؛ موضوعی که می‌تواند بر عملکرد و طول عمر باتری‌ها اثر بگذارد. در مقابل، شهر‌های سردسیر نیز با افت راندمان باتری در زمستان مواجه می‌شوند؛ مسئله‌ای که در بسیاری از کشور‌های دارای خودرو‌های برقی با زیرساخت‌های پیشرفته و فناوری‌های مکمل مدیریت شده است.

 

حتی اگر مشکل برق و شارژ نیز حل شود، مسئله قیمت همچنان پابرجاست. خودرو‌های برقی وارداتی برای بخش بزرگی از خانوار‌های ایرانی کالایی گران‌قیمت محسوب می‌شوند. در حالی که در کشور‌های پیشرو، دولت‌ها با پرداخت یارانه، معافیت مالیاتی، وام‌های کم‌بهره و مشوق‌های متعدد، هزینه خرید خودرو‌های برقی را کاهش داده‌اند، چنین سازوکار گسترده‌ای هنوز در ایران شکل نگرفته است.

 

اظهارات آرش نجفی درباره ضرورت کاهش وابستگی به بنزین و حرکت به سمت خودرو‌های برقی، از منظر بلندمدت قابل دفاع است. ایران سالانه میلیارد‌ها دلار یارانه پنهان انرژی پرداخت می‌کند و مصرف بنزین نیز با سرعتی نگران‌کننده در حال افزایش است. اما تجربه جهانی نشان می‌دهد برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل صرفاً با واردات خودرو محقق نمی‌شود. کشور‌هایی مانند چین، نروژ و هلند ابتدا شبکه برق، زیرساخت شارژ، مشوق‌های اقتصادی، استاندارد‌های ساختمانی و حمل‌ونقل عمومی را توسعه دادند و سپس خودرو‌های برقی را به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل کردند.

 

در ایران، اما به نظر می‌رسد سیاست‌گذار پیش از حل چالش‌های زیرساختی، به سراغ واردات خودرو‌های برقی رفته؛ رویکردی که می‌تواند توسعه این فناوری را با کندی و نارضایتی مصرف‌کنندگان مواجه کند.

 

آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری روشن شده، این است که بحران بنزین و ناترازی انرژی کشور واقعی و جدی است. اما همان‌طور که تولید خودرو‌های پرمصرف نمی‌تواند راه‌حل آینده باشد، واردات محدود خودرو‌های برقی بدون ایجاد زیرساخت نیز نسخه شفابخش نخواهد بود.

 

پرسش اصلی این نیست که آیا ایران باید به سمت خودرو‌های برقی حرکت کند یا نه؛ پرسش این است که آیا شبکه برق، شهرها، پارکینگ‌ها، ساختمان‌ها و اقتصاد ایران برای پذیرش انبوه خودرو‌های برقی آماده شده‌اند؟ تا زمانی که پاسخ این پرسش منفی باشد، خودرو‌های برقی بیش از آن‌که یک راه‌حل ملی برای بحران سوخت باشند، به پروژه‌ای محدود و لوکس برای بخشی از جامعه تبدیل خواهند شد.