برنامه مسئولان برای احیای کامل دریاچه ارومیه چیست؟

به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجان‌غربی، بر اساس گزارش‌های منتشر شده از سوی نهاد‌های مسئول، افزایش بارندگی‌های فصلی، رهاسازی حق‌آبه دریاچه از سد‌های بالادست و اجرای برخی طرح‌های احیای اکولوژیک از جمله عوامل مؤثر در افزایش سطح آب این دریاچه عنوان شده‌اند و تصاویر ماهواره‌ای نیز نشان می‌دهد که وسعت آبی دریاچه نسبت به سال‌های بحرانی گذشته رشد قابل توجهی داشته است.

دریاچه ارومیه یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های شور جهان محسوب می‌شود و نقش مهمی در تعادل زیست محیطی منطقه ایفا می‌کند و این زیستگاه گونه‌های مختلف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو‌ها و پلیکان‌ها است و تغییرات سطح آب آن تأثیر مستقیم بر اکوسیستم گسترده اطراف دارد.

کارشناسان محیط زیست معتقدند که افزایش سطح آب دریاچه اگرچه خبر امیدوارکننده‌ای است، اما هنوز به معنای پایان بحران نیست، به گفته آنان، احیای پایدار دریاچه نیازمند مدیریت دقیق منابع آب، اصلاح الگوی کشت در حوضه آبریز و کاهش برداشت‌های بی‌رویه از منابع زیرزمینی است.

ایجاد طوفان‌های نمکی و تهدید سلامت ساکنان مناطق اطراف

در سال‌های گذشته کاهش شدید آب دریاچه ارومیه باعث ایجاد طوفان‌های نمکی و تهدید سلامت ساکنان مناطق اطراف شده بود. خشک شدن بستر دریاچه همچنین خطر تخریب زمین‌های کشاورزی و مهاجرت جمعیت محلی را افزایش داده بود و از همین رو احیای این دریاچه نه‌تنها یک موضوع زیست‌محیطی، بلکه مسئله‌ای اقتصادی و اجتماعی نیز به شمار می‌رود.

مسئولان وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام کرده‌اند که طرح‌های انتقال آب و مدیریت حوضه آبریز همچنان ادامه خواهد داشت و هدف اصلی رساندن دریاچه به تراز اکولوژیک پایدار است تا بتوان از بازگشت دوباره بحران جلوگیری کرد.

در همین حال برخی کارشناسان تأکید می‌کنند که تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی در سال‌های آینده ممکن است دوباره شرایط را دشوار کند، بنابراین برنامه‌های احیا باید به گونه‌ای طراحی شوند که در برابر نوسانات اقلیمی نیز تاب‌آوری داشته باشند.

افزایش نسبی آب دریاچه همچنین باعث رونق دوباره گردشگری در مناطق اطراف شده است و شهر‌های ساحلی مانند ارومیه و بندر شرفخانه در هفته‌های اخیر شاهد حضور بیشتر گردشگران بوده‌اند که این امر می‌تواند به اقتصاد محلی کمک کند.

در مجموع، پرآب‌تر شدن دریاچه ارومیه نشانه‌ای مثبت برای محیط‌زیست ایران به شمار می‌رود، اما کارشناسان هشدار می‌دهند که حفظ این روند نیازمند استمرار سیاست‌های مدیریتی، همکاری کشاورزان و مشارکت عمومی است و آینده این دریاچه ارزشمند به میزان توجه و برنامه ریزی بلندمدت برای حفاظت از منابع آب در حوضه ارومیه وابسته خواهد بود.

دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه

خشک شدن دریاچه ارومیه یکی از مهم‌ترین بحران‌های زیست محیطی ایران در دهه‌های اخیر به شمار می‌رود؛ بحرانی که پیامد‌های آن نه تنها محیط زیست منطقه بلکه زندگی میلیون‌ها نفر در شمال‌غرب کشور را تحت تأثیر قرار داده است و این دریاچه که زمانی بزرگ‌ترین دریاچه شور خاورمیانه محسوب می‌شد، طی سال‌های گذشته بخش عمده‌ای از وسعت و حجم آب خود را از دست داد و به نمادی از چالش مدیریت منابع آب در ایران تبدیل شد.

یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش شدید آب دریاچه ارومیه، مدیریت نادرست منابع آب در حوضه آبریز آن بوده است و طی چند دهه گذشته سد‌های متعددی بر روی رودخانه‌های منتهی به دریاچه ساخته شد که این سد‌ها برای تأمین آب کشاورزی و شرب شهر‌ها ایجاد شدند، اما در عمل بخش قابل توجهی از آب طبیعی که باید وارد دریاچه می‌شد، پشت سد‌ها ذخیره یا برای مصارف دیگر برداشت شد و در نتیجه جریان ورودی به دریاچه کاهش یافت.

گسترش بی رویه کشاورزی در استان‌های آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی نیز عامل مهم دیگری در تشدید بحران به شمار می‌رود و در سال‌های گذشته سطح زیر کشت محصولات کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه افزایش قابل توجهی یافت و بسیاری از این محصولات نیز نیاز آبی بالایی دارند که این مسئله باعث شد حجم زیادی از آب رودخانه‌ها و منابع زیرزمینی برای آبیاری مصرف شود و سهم دریاچه از منابع آبی منطقه کاهش پیدا کند.

حفر گسترده چاه‌های آب، چه مجاز و چه غیرمجاز، از دیگر عوامل اثرگذار بوده است، هزاران حلقه چاه در اطراف دریاچه و در دشت‌های اطراف حفر شد که برداشت شدید از سفره‌های آب زیرزمینی را به دنبال داشت که این برداشت‌ها موجب افت سطح آب‌های زیرزمینی شد و در نتیجه جریان طبیعی آب از طریق رودخانه‌ها و چشمه‌ها به سمت دریاچه کاهش یافت.

تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی نیز در تشدید روند خشک شدن دریاچه نقش داشته است و در سال‌های اخیر میزان بارش در بسیاری از مناطق کشور از جمله شمال‌غرب ایران کاهش یافته و همزمان دمای هوا افزایش پیدا کرده است و افزایش دما باعث بالا رفتن میزان تبخیر از سطح دریاچه شده و همین مسئله روند کاهش آب را سرعت بخشیده است.

احداث جاده میان‌گذر شهید کلانتری در میان دریاچه ارومیه

یکی دیگر از موضوعات مورد توجه کارشناسان، احداث جاده میان‌گذر شهید کلانتری در میان دریاچه است و این جاده که دریاچه را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند، با وجود داشتن دهانه‌های عبور آب، از نظر برخی متخصصان باعث کاهش تبادل طبیعی آب بین دو بخش دریاچه و اختلال در گردش آب شده است که این موضوع می‌تواند در افزایش شوری و تغییر شرایط اکولوژیک در برخی بخش‌های دریاچه نقش داشته باشد.

برداشت نمک و برخی فعالیت‌های صنعتی در اطراف دریاچه نیز از عوامل فرعی، اما تأثیرگذار محسوب می‌شوند و هرچند سهم این عوامل در مقایسه با کشاورزی و مدیریت منابع آب کمتر است، اما در مجموع فشار بیشتری بر اکوسیستم شکننده دریاچه وارد کرده‌اند.

نقش عوامل انسانی و طبیعی در خشک شدن دریاچه ارومیه

خشک شدن دریاچه ارومیه پیامد‌های گسترده‌ای به همراه داشته اکه ایجاد طوفان‌های نمکی، تهدید سلامت ساکنان منطقه، آسیب به زمین‌های کشاورزی و کاهش تنوع زیستی از جمله نتایج این بحران بوده است. همچنین زیستگاه بسیاری از پرندگان مهاجر و گونه‌های جانوری وابسته به این دریاچه در معرض خطر قرار گرفته است.

کارشناسان محیط‌زیست تأکید می‌کنند که احیای دریاچه ارومیه تنها با یک اقدام کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست و نیازمند مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری در مدیریت منابع آب است، کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، تغییر الگوی کشت، کنترل برداشت از منابع زیرزمینی و تأمین حق‌آبه دریاچه از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از تکرار این بحران ضروری به نظر می‌رسد.

در مجموع بررسی‌ها نشان می‌دهد که خشک شدن دریاچه ارومیه نتیجه ترکیبی از عوامل انسانی و طبیعی بوده است، اما نقش فعالیت‌های انسانی در این میان بسیار پررنگ‌تر ارزیابی می‌شود که در آینده این دریاچه به تصمیم‌ها و سیاست‌هایی بستگی دارد که در زمینه مدیریت آب و حفاظت از محیط‌زیست در سال‌های آینده اتخاذ خواهد شد.

گزارش: یوسف عباسی