نقش امام صادق (ع) در توسعه علوم و تمدن اسلامی/علوم آموزشی و شاگردان غیرشیعه پیشوای شیعیان

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، عصر عباسی را می توان یکی از دوران های طلایی تاریخی و تمدنی در جهان اسلام توصیف نمود و در این دوران، علم با تمامی شاخه ها و فروع آن، توسعه یافته و مراکز علمی جهان در آن روزگار، منحصر در مراکز فرهنگی و علمی جهان اسلام به ویژه بغداد (که در عصر خلافت منصور تاسیس گردید و به پایتخت عباسیان و شهر نخست علمی جهان اسلام تبدیل شد)، کوفه و بصره بوده و دانش پژوهان از همه نقاط بار سفر بسته و به این شهرها و دیگر مراکز علمی اسلامی کوچ نموده و در حلقه های علمی و تحصیلی شرکت کرده و پس از دستیابی به علم و دانش، به شهرها و سرزمین های خویش باز می گشتند.

در اروپای آن روزگار نیز، مرکزیت علمی متعلق به سرزمین اندلس یا همان اسپانیای اسلامی بوده و اروپاییان از آن بهره جسته و در شرایطی که قاره سبز دوران ضعف و تاریک قرون وسطی را می گذراند، مسلمانان اندلس، مشعل داران علم، فرهنگ و تمدن در این منطقه از جهان بودند.

در عصر عباسی اول، حضور فعال امامان و پیشوایان دین در مدینه از عوامل گسترش علوم و بسط فضیلت محسوب شده و امام جعفر بن محمد(ع) همانند پدر بزرگوارش امام باقر(ع) از فرصت بوجود آمده در انتقال قدرت از بنی امیه به بنی عباس تا زمان تثبیت خلافت عباسی، حداکثر بهره را برده و نقش مهمی در تربیت شاگردان و برقراری کرسی تدریس در مدینه (به عنوان یکی از مراکز مهم علوم دینی در جهان اسلام) ایفا نمود و حلقه های درسی آن امام همام در مسجد النبی(ص) خیل بسیاری از شیفتگان علوم دینی و اسلامی از جمله فقه، تفسیر، کلام، تصوف، عرفان، اخلاق و حدیث را به خود جذب نمود و حاصل امامت ۳۴ ساله حضرت صادق آل محمد(ص) (از زمان شهادت امام باقر به سال ۱۱۴ هجری تا سال شهادت خود در سال ۱۴۸)، نشر معارف و علوم الهی، تئوریزه نمودن چارچوب اسلامی و شیعی و تربیت شاگردان بی شمار در رشته های گوناگون علمی است؛ همچون زُرارة بن اعیُن شیبانی، برادرش حُمران بن اعین، محمد بن مسلم ثَقَفی، ابوبصیر، بُرید بن معاویه عِجلی، مُفَضّل بن عُمَر (که امام ششم اصول توحیدی و خداشناسی با بهره گیری از شگفتی‌های آفرینش را به او آموزش داده که به توحید مفضل مشهور است)، مُعلّی بن خُنَیس، مُعاذ بن کَثیر کوفی، مومن الطّاق، صَفوان بن مِهران، عبد الله بن ابی یَعفور، حَریز بن عبد الله سِجِستانی و ...

علم و دانش امام جعفر صادق(ع) آنچنان برجسته و نامور بوده که تعداد شاگردان و راویان دانش آن حضرت را تا ۴ هزار تن نگاشته اند و بسیاری از بزرگان اهل سنت از جمله یحیی بن سعید، ابن جُریح، مالک بن اَنَس، سفیان ثوری، ابوعُیَینه، ابوایوب سِجستانی، ابوحنیفه و ... از آن امام همام نقل روایت کرده و به دیدگاه های علمی و فقهی آن جناب عنایت داشته اند. به طور نمونه، از ابوحنیفه (یکی از پیشوایان اهل سنت) سوال کردند: چه کسی را دیده ای که فقه و دانشش از همه مردم بیشتر باشد؟ پاسخ داد: جعفر بن محمد(ع). همچنین گفت: داناتر از جعفر بن محمد(ع) ندیدم.

ابن ابی الحدید معتزلی درباره جایگاه امام صادق(ع) در فقه و بهره گیری باواسطه و بی واسطه بزرگان اهل سنت از محضر علمی آن جناب، چنین می نویسد: شاگردان ابوحنیفه همچون ابویوسف، محمد و دیگران دانش خود را از ابوحنیفه دریافت کرده اند. شافعی نیز نزد محمد بن حسن شاگردی کرده و دانش او نیز به ابوحنیفه باز می گردد. احمد بن حنبل نیز نزد (محمد بن ادریس) شافعی درس خوانده و دانش او نیز به ابوحنیفه باز می گردد. ابوحنیفه خود شاگرد جعفر بن محمد(ع) بوده (و از محضر آن یگانه روزگار کسب علم و فضل نموده است). (شرح نهج البلاغه، ج۱ ص۱۸).

تلاش های علمی حضرت صادق(ع) به علم فقه محدود نمی شود و شامل علوم عقلی همانند کلام، پاسخ به شبهات مادی گرایان و دین گریزانِ زمان همانند ابن ابی العَوجاء و دیصانی و دیگر علوم و معارف نیز شده و شخصیت های توانایی همچون هشام بن حَکَم و هشام بن سالم، در علوم عقلی و کلامی (اثبات عقلی دین و دفاع از باورهای دینی در برابر شبهات منحرفان و مخالفان، خداشناسی، معاد شناسی، پیامبر شناسی، امامت و ...) از بارزترین شاگردان امام ششم به شمار می روند. (الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج١ ص۴۲- ۴۰).

هشام بن حکم در فقه، کلام و تاریخ صاحب نظر بوده و تالیف های متعددی داشته و مومن الطاق نیز در علم کلام و مناظره بسیار توانمند بوده و برخی مناظره های علمی اش در منابع روایی و تاریخی ثبت گردیده است.

از این رو می توان امام صادق(ع) را معلم اساتید و بزرگان زمان خود توصیف نمود که نقش راهبری کاروان علم، تمدن، فرهنگ و فرزانگی در عصر اول عباسی را ایفا نموده و دانشمندان بسیاری (از عالمان و بزرگان شیعه و سنی در رشته ها و زمینه های گوناگون) از خرمن دانش ایشان خوشه چینی نموده و بهره برداری کرده اند.

علاوه بر این، علوم دیگری همچون تفسیر قرآن مجید، ناسخ و منسوخ، سیره پژوهی و دیگر علوم و معارف نیز از دانش آن جناب تراوش نموده و آن حضرت با بردباری و تسلط بی نظیر، به پرسش های طرح شده از سوی دانش پژوهان و دانشمندان پاسخ گفته و گفتگوها و مناظره های متعددی با مخالفان اسلام و منکران دین به انجام رسانده که بخشی از آن در کتب روایی همچون کافی مرحوم کلینی و احتجاج مرحوم طبرسی ثبت و روایت گردیده است.

امام جعفر صادق(ع) در فقاهت و علوم دیگر نقش بی بدیلی در تمدن اسلامی ایفا نموده و در تدریس فقه اسلامی و تدوین چارچوب این دانش، بسیار موفق عمل کرده و از این رو فقه شیعه را "فقه جعفری" نیز نامیده اند که گواهی است بر جایگاه و نقش برجسته ایشان در تبیین مبانی و اصول فقه اسلامی و شیعی. علم و دانش در کنار بیان شیوا و رسا، تحمل نظرات مخالف، پاسخگویی همراه با درایت و بردباری به پرسش های دیگران، توانایی مثال زدنی در گفتگوی علمی و دفاع از آموزه های اسلامی و شیعی با منطق و استدلال های دقیق، توجه فراوان به تربیت شاگردان در رشته های تخصصی از مهمترین و بارزترین ویژگی های علمی امام صادق(ع) به شمار می رود که در پیشرفت علوم در جهان اسلام و حرکت رو به جلوی تمدن درخشان اسلامی نقش بسزایی ایفا نمود. 

فهرست منابع:

۱. ابن ابی الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، بیروت، دار احیاء الكتب العربية

٢. حيدر، أسد، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، قم، دار الكتاب الاسلامي 2004

محمد جواد گودینی کارشناس تاریخ و استاد حوزه و دانشگاه