بازخوانی تاریخ/ دکه الاغوات؛ حکایت یک سکوی تاریخی در مسجد النبی (ص)

«دکه الاغوات» یکی از بنا‌های تاریخی مسجد النبی (ص) در مدینه منوره است. این سکو در بخش عقب مسجد، در رکن شمال شرقی، دقیقاً غرب محل اولیه صفه پیامبر (ص) قرار دارد. ارتفاع آن حدود ۴۰ سانتی‌متر از کف مسجد است، طولش ۱۲ متر و عرض آن ۸ متر. سه طرف این دکه با نرده‌های کوتاه برنجی زردرنگ محصور شده و امروزه بخشی از فضای روضه شریف محسوب می‌شود.

 

در زمان پیامبر اکرم (ص)، مهاجران فقیر و بی‌پناه که به مدینه می‌آمدند، نیاز به مکانی برای سکونت و عبادت داشتند. پیامبر (ص) دستور دادند در عقب مسجد، در گوشه شمال شرقی، سکویی بسازند و با شاخه‌های نخل آن را سقف‌پوش کنند. این مکان «صفه» یا «ظله» نامیده شد و به «اصحاب صفه» اختصاص یافت. این گروه شامل فقرای عزب بودند که قرآن می‌آموختند، حدیث حفظ می‌کردند و در جنگ‌ها شرکت می‌کردند. تعداد آنان گاهی به ۳۰۰ نفر می‌رسید. ابوهریره (رض) از مشهورترین آنان بود که سال‌ها در صفه ماند تا دانش دینی بیاموزد. آیه‌های ۲۶۷ و ۲۷۳ سوره بقره نیز درباره همین اصحاب صفه نازل شده است.

 

با گسترش مسجد در عصر ولید بن عبدالملک (دوره اموی)، موقعیت صفه تغییر کرد و به محل فعلی رسید. از آن پس، این سکو به دکه الاغوات معروف شد. بنابراین، دکه الاغوات ادامه همان صفه اولیه است، هرچند مکان دقیق آن جابه‌جا شده و در دوره‌های بعدی به خادمان ویژه اختصاص یافت.

 

کلمه «اغوات» (جمع «آغا») ریشه در زبان‌های ترکی، فارسی و کردی دارد و به معنای «آقا» یا «ارباب» است. در حرم‌های مکه و مدینه، این عنوان به گروه خاصی از خادمان داده می‌شد که خصی (مخصی) بودند. خدمت آنان در مسجد النبی (ص) از دوره صلاح‌الدین ایوبی (۵۵۷ هجری قمری / ۱۱۶۱ میلادی) آغاز شد. صلاح‌الدین پس از تلاش صلیبیون برای تعرض به حجرة نبوی، نخستین گروه اغوات را برای حراست و خدمت حرم وقف کرد. در دوره عثمانی، تعداد آنان افزایش یافت و به بیش از صد نفر رسید.

وظایف اغوات شامل حراست از روضه شریف و حجرة نبوی، نگهداری کلید‌های روضه و منبر، همراهی امام جمعه، اعلامیه‌های سلطان از روی دکه و حفظ نظم و حرمت حرم بود. لباس آنان خاص بود: عمامه سفید، کمربند رنگی و ظاهری متمایز. آنان از آفریقا (به‌ویژه حبشه) انتخاب می‌شدند و تمام عمر خود را وقف خدمت حرم می‌کردند. این سنت تا اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی ادامه داشت، اما با فتوای مفتیان عربستان، پذیرش اغوات جدید متوقف شد.

 

امروزه فقط سه آغای سالخورده (بالای ۸۰ سال) از اغوات باقی مانده‌اند و سنت اغوات به پایان رسیده است. دکه همچنان پابرجاست و زائران می‌توانند آن را مشاهده کنند، اما کاربرد اصلی آن به عنوان سکوی خادمان تاریخی، دیگر فعال نیست. این مکان یادگاری از دو دوره مهم است: عصر پیامبر (ص) و اصحاب صفه، و دوران خدمت اغوات در حراست از حرم نبوی.

 

دکه الاغوات نه تنها یک بنای ساده، بلکه نمادی از وفاداری و خدمت خالصانه به پیامبر (ص) و حرم ایشان است. این سکو در طول تاریخ، از پناهگاه فقرای مهاجر تا جایگاه خادمان وفادار، همواره نقش محوری در حفظ حرمت مسجد النبی (ص) داشته و همچنان یکی از معدود یادگار‌های زنده از دوران اولیه اسلام به شمار می‌رود.