تغییر رویکرد نفتی هند / فشارهای ژئوپلیتیکی روابط نفتی ایران و هند را تحت تاثیر قرار داد
به گزارش سرویس انرژی تابناک به نقل از تجارت نیوز، تحولات اخیر در بازار جهانی انرژی نشان میدهد که سیاست نفتی هند وارد مرحلهای تازه شده است. تصمیمات هند بهشدت تحت تاثیر فشارهای ژئوپلیتیکی و معادلات روابط با ایالات متحده قرار دارد. روند خرید نفت از ایران، کاهش واردات از روسیه، توقیف نفتکشهای ایرانی و حرکت به سمت نفت ونزوئلا، مجموعهای از رویدادهای بههمپیوسته را شکل میدهد که بیانگر تغییر سیاستهای نفتی هند در چارچوب ملاحظات سیاسی است.
مساله خرید نفت ایران توسط هند
در مهرماه 1404، دادههای وزارت بازرگانی و صنعت هند نشان داد که این کشور در ماه ژوئن، نفت خام ایران را به ارزش ۱۱۱ میلیون دلار وارد کرده است. علاوه بر نفت خام، هند بین ماههای ژانویه تا ژوئیه امسال، ۹۴ میلیون دلار انواع فرآوردههای نفتی از ایران وارد کرده است. در مجموع، صادرات نفت و فرآوردههای نفتی ایران به هند در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۵ به ۲۰۵ میلیون دلار رسید که معادل ۵۴ درصد کل صادرات ایران به این کشور است.
لازم به ذکر است که هند پس از خروج واشنگتن از توافق هستهای و بازگشت تحریمها در سال ۲۰۱۸، خرید نفت از ایران را متوقف کرده بود. اما رسانههای غربی گزارش دادهاند که مقامهای هندی از واشنگتن خواستهاند اجازه دهد در صورت کاهش یا توقف واردات نفت از روسیه، بتوانند نفت ایران و ونزوئلا را وارد کنند.
هند به عنوان پنجمین اقتصاد بزرگ جهان و یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت، بخش قابل توجهی از نیاز نفت خود را از روسیه تامین میکند اما همین موضوع بهانه آمریکا برای جنگ تعرفهای با هند بوده و رابطه هند با آمریکا را تحت تاثیر قرار داد. با این حال پس از سیاستهای آمریکا، چرخشی در رفتارهای هند مشاهده شد.
ازجمله این رفتارها میتوان به توقف خرید نفت از روسیه، توقیف نفتکشهای ایران و شروع خرید نفت از ونزوئلا پس از حذف نیکولاس مادورو، رئیس جمهوری پیشین ونزوئلا، اشاره کرد.
دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، اخیرا در جمع خبرنگاران عنوان کرد: «ایالات متحده از چین دعوت میکند تا در خرید نفت ونزوئلا مشارکت کند. او همچنین از هند خواست تا به جبران خرید نفت از ایران، از ونزوئلا نفت خریداری کند. انتظار دارم هند نیز نفت ونزوئلا را خریداری کند.»
در همین زمینه نیاز است که به رفتارهای هند دقیقتر پرداخته شود.
توقیف سه نفتکش ایرانی
هند سه تانکر نفتی مرتبط با ایران را در آبهای بینالمللی توقیف کرد و ادعا کرد که آنها فعالیتهای غیرقانونی مانند قاچاق نفت انجام میدادند. این تانکرهای نفتی در سال ۲۰۲۵ توسط ایالات متحده تحریم شده بودند و متعلق به یک شرکت بودند.
گارد ساحلی هند اعلام کرد سه نفتکش مرتبط با ایران که تحت تحریم های آمریکا بودند را به جرم فعالیتهای غیرقانونی مانند فروش نفت ارزان قیمت و قاچاق نفت، در آبهای بینالمللی در نزدیکی شهر بمبئی توقیف کردند. این کشتی ها جزء ناوگان سایه هستند و با توجه به اسناد مربوطه در لیست تحریمی آمریکا بودهاند.
همین مساله نشان میدهد که هند رویکردی جدید در برابر ایران اتخاذ کرده و در تلاش است تا روند تجارت نفت ایران را نیز مختل کند. این مساله در کنار خرید نفت ونزوئلا توسط هند و توقف خرید نفت روسیه از سوی این کشور مدنظر قرار میگیرد.
رویترز در ۲۰ بهمن به نقل از دو منبع تجاری گزارش داد شرکتهای دولتی ایندین اویل و هندوستان پترولیوم در مجموع دو میلیون بشکه نفت خام «مری» ونزوئلا را برای تحویل در نیمه دوم آوریل از شرکت ترافیگورا خریداری کردهاند. قرار است این محموله با یک نفتکش بسیار بزرگ به سواحل شرقی هند برسد که حدود ۱.۵ میلیون بشکه آن متعلق به ایندین اویل و حدود ۵۰۰ هزار بشکه سهم هندوستان پترولیوم است.
این خرید نشان میدهد پالایشگاههای هند برای جایگزینی بخشی از نفت روسیه و کمک به پیشبرد توافق تجاری با آمریکا، در حال افزایش واردات نفت از ونزوئلا هستند. به گفته رویترز، این نخستین خرید نفت ونزوئلا توسط هندوستان پترولیوم محسوب میشود، در حالی که ایندین اویل پیشتر نیز در سال ۲۰۲۴ نفت این کشور را خریداری کرده بود. هندوستان پترولیوم همچنین اعلام کرده قصد دارد نفت ونزوئلا را در پالایشگاه ارتقایافته خود در ویساکاپاتنام فرآوری کند و ایندین اویل نیز سابقه پالایش نفت «مری» را در پالایشگاه پارادیپ دارد.
منابع تجاری میگویند نفت «مری» بر اساس شاخص دوبی قیمتگذاری میشود و قیمتی نزدیک به معاملات مشابه ریلاینس با نفت ونزوئلا دارد. پیشتر نیز گزارش شده بود ریلاینس حدود دو میلیون بشکه نفت ونزوئلا را با تخفیف ۶.۵ دلار تا ۷ دلار نسبت به نفت برنت خریداری کرده است. این تحولات پس از آن رخ داد که آمریکا مجوز فروش نفت ونزوئلا را به شرکتهایی مانند ویتول و ترافیگورا صادر کرد؛ در حالی که بهدلیل محدودیت ظرفیت پالایش در سواحل خلیج مکزیک، بخشی از نفت ونزوئلا همچنان بدون مشتری مانده است.
همزمان، آمریکا و هند به یک توافق تجاری نزدیک شدهاند که هدف آن کاهش تعرفهها و گسترش همکاری اقتصادی است. گرچه در بیانیه مشترک به نفت روسیه اشاره نشده، اما ترامپ اعلام کرده تعرفههای ۲۵ درصدی بر کالاهای هندی را بهدلیل تعهد هند به کاهش واردات نفت روسیه لغو کرده است. این روند نشان میدهد افزایش خرید نفت ونزوئلا از سوی هند در چارچوب تنظیم روابط انرژی و تجاری با آمریکا قابل ارزیابی است.
توقف خرید نفت روسیه توسط هند
گزارشهای رویترز نشان میدهد روند واردات نفت روسیه توسط هند وارد مرحلهای تازه شده و نشانههایی از عقبنشینی تدریجی هند از خرید نفت مسکو دیده میشود. بر اساس این گزارش، شرکتهای بزرگ پالایشی هند از جمله ایندین اویل، بهارات پترولیوم و ریلاینس اینداستریز پیشنهادهای جدید معاملهگران برای بارگیری نفت روسیه در ماههای مارس و آوریل را نپذیرفتهاند. منابع پالایشی تاکید کردهاند که گرچه پیشتر تحویل برخی محمولههای روسی برای ماه مارس برنامهریزی شده بود، اما اکنون بسیاری از پالایشگاههای هندی خرید جدید نفت روسیه را متوقف کردهاند.
این تغییر در شرایطی رخ داده که روابط تجاری دهلینو و واشینگتن در حال بازتنظیم است. دونالد ترامپ تعرفههای ۲۵ درصدی بر واردات کالاهای هندی را که بهدلیل خرید نفت روسیه اعمال شده بود، لغو کرد و اعلام نمود هند متعهد شده واردات مستقیم یا غیرمستقیم نفت از روسیه را متوقف کند. با این حال، دولت هند بهطور رسمی توقف کامل واردات نفت روسیه را اعلام نکرده و منابع آگاه میگویند پالایشگاهها ممکن است تنها در صورت توصیه دولت، سیاست خرید خود را تغییر دهند.
پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، هند به بزرگترین خریدار نفت تخفیفدار روسیه تبدیل شده بود و این موضوع واکنش منفی کشورهای غربی را به همراه داشت. اکنون گزارشها حاکی از آن است که هند در حال کاهش تدریجی واردات نفت روسیه است؛ بهگونهای که این رقم قرار است از حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز در سال گذشته، به کمتر از یک میلیون بشکه و درنهایت به حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار بشکه در روز برسد. همچنین دادههای تجاری نشان میدهد میزان دریافت نفت روسیه توسط هند در ماههای اخیر به پایینترین سطح در دو سال گذشته رسیده است.
به موازات این روند، پالایشگاههای هندی به سمت افزایش خرید نفت از خاورمیانه، آفریقا و آمریکای جنوبی حرکت کردهاند. ترامپ نیز اعلام کرده در گفتوگو با نارندرا مودی، نخستوزیر هند، دو طرف درباره تجارت و پایان جنگ روسیه و اوکراین رایزنی کردهاند و هند با کاهش خرید نفت روسیه و افزایش واردات از آمریکا و ونزوئلا موافقت کرده است. مجموع این تحولات نشان میدهد سیاست انرژی هند در حال تغییر تدریجی تحت تاثیر ملاحظات اقتصادی و فشارهای ژئوپلیتیکی است.
در مجموع، رفتارهای اخیر هند نشان میدهد این کشور به سمت نوعی بازآرایی سبد انرژی خود حرکت کرده است. هند که پیشتر از نفت ارزان ایران و روسیه برای مدیریت هزینههای انرژی استفاده میکرد، اکنون تحت فشارهای اقتصادی و تجاری آمریکا، ناچار به کاهش وابستگی به این دو منبع شده و به سمت گزینههایی مانند نفت ونزوئلا سوق یافته است. توقیف نفتکشهای مرتبط با ایران، کاهش واردات نفت روسیه و همزمان افزایش خرید از ونزوئلا، همگی در چارچوب همین تغییر قابل تحلیل است.
از منظر راهبردی، این تحولات نشان میدهد سیاست انرژی هند بیش از گذشته با معادلات ژئوپلیتیکی گره خورده است. هند تلاش میکند ضمن حفظ امنیت انرژی و تامین نیازهای گسترده اقتصادی خود، از تشدید تنش با آمریکا نیز جلوگیری کند. در این میان کشورهایی مانند روسیه و ایران زیر ضرب قرار میگیرند.
