فشار آمریکا برای جایگزینی نفت ایران با ونزوئلا در چین

پارسا ملکی، سرویس انرژی تابناک: تنش‌های نظامی میان ایالات متحده و ایران به نقطه‌ای حساس رسیده و احتمال وقوع درگیری مستقیم افزایش یافته است. در این شرایط، واشنگتن با تسلط فزاینده بر صادرات نفت ونزوئلا پس از دستگیری نیکلاس مادورو در سوم ژانویه ۲۰۲۶، در صدد تغییر الگوی واردات نفت چین برآمده است.

 هدف اصلی این سیاست، کاهش یا قطع جریان نفت سنگین تحریم‌شده ایران به بزرگ‌ترین واردکننده جهان و جایگزینی آن با نفت ونزوئلا تحت نظارت و هدایت آمریکا است. این رویکرد بخشی از استراتژی فشار حداکثری بر تهران محسوب می‌شود و در عین حال درآمدهای ارزی ایران را در آستانه بحران ژئوپلیتیکی محدود می‌سازد.

چین در سال ۲۰۲۵ با واردات متوسط ۱۱.۵۵ میلیون بشکه نفت خام در روز (معادل ۵۵۷.۷۳ میلیون تن بر اساس آمار اداره گمرک چین) رکورد جدیدی ثبت کرد که نسبت به سال قبل ۴.۴ درصد افزایش داشت. بخش قابل توجهی از این حجم از منابع تحریم‌شده تأمین شد و پالایشگاه‌های مستقل چینی، معروف به تی‌پات، نقش اصلی را در جذب مستقیم نفت ارزان ایران و ونزوئلا ایفا کردند. با این حال این پالایشگاه‌ها در زنجیره تأمین ملی کاملاً مستقل نیستند؛ شرکت‌های دولتی بزرگ از طریق خرید فرآورده‌های پالایش‌شده، دسترسی به زیرساخت‌ها و حمایت‌های غیرمستقیم مالی و بیمه‌ای در این فرآیند مشارکت دارند.

بازار انرژی چین ساختاری چندلایه و به‌هم‌پیوسته دارد. پالایشگاه‌های تی‌پات به عنوان بازیگران پیشرو در خرید مستقیم نفت خام تحریم‌شده عمل می‌کنند و اغلب بخش عمده واردات نفت سنگین از ایران و پیش‌تر ونزوئلا را جذب می‌نمایند؛ با این حال، این پالایشگاه‌ها در زنجیره تأمین ملی کاملاً مستقل نیستند. شرکت‌های دولتی بزرگ مانند سینوپک، پتروچاینا و سی‌ان‌او‌او‌سی، هرچند از خرید مستقیم نفت تحریم‌شده اجتناب می‌ورزند تا از ریسک تحریم‌های ثانویه ایالات متحده در امان بمانند، از طریق خرید فرآورده‌های پالایش‌شده (مانند بنزین و گازوئیل) تولیدشده توسط تی‌پات‌ها، دسترسی به زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و پایانه‌ها، و حمایت‌های غیرمستقیم مالی و بیمه‌ای (از جمله تسهیل پرداخت‌های یوانی و پوشش‌های بیمه‌ای مرتبط با زنجیره تأمین داخلی) در این اکوسیستم نقش ایفا می‌کنند. این پیوندها، تی‌پات‌ها را به بخشی جدایی‌ناپذیر از سیستم انرژی ملی تبدیل کرده و امکان ادامه جریان نفت ارزان را در شرایط تحریم فراهم می‌آورد.

پالایشگاه‌های تی‌پات عمدتاً در استان شاندونگ مستقر هستند و بیش از ۱۵۰ واحد فعال دارند. ظرفیت کل آنها حدود چهار میلیون بشکه در روز است که معادل ۲۰ تا ۳۰ درصد ظرفیت پالایشی چین می‌شود. حاشیه سود این واحدها بسیار پایین است (اغلب کمتر از ۲۵ دلار به ازای هر تن) و برای ادامه فعالیت به نفت سنگین با تخفیف سنگین وابسته‌اند. آنها از سهمیه واردات نفت خام وزارت بازرگانی چین استفاده می‌کنند و مشتریان اصلی نفت ایران (تا ۷۷ درصد در برخی دوره‌ها) و ونزوئلا بوده‌اند. مکانیسم‌های دور زدن تحریم‌ها شامل ناوگان سایه، تغییر برچسب مبدأ و پرداخت‌های غیر دلاری است.

در سال ۲۰۲۵، ایران به طور متوسط ۱.۳۸ میلیون بشکه در روز نفت خام و میعانات گازی به چین صادر کرد که بیش از ۸۰ درصد صادرات نفت ایران را تشکیل می‌داد و حدود ۱۳.۴ درصد واردات دریایی چین را پوشش می‌داد. نفت سنگین ایران با تخفیف ۸ تا ۱۰ دلار (و در مواردی تا ۱۱.۵۰ دلار نسبت به برنت) عرضه می‌شد و ارزش تقریبی آن بین ۵۰ تا ۶۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود. در مقابل، ونزوئلا ۶۰۰ تا ۶۴۲ هزار بشکه در روز به چین صادر کرد که حدود ۷۵ درصد صادرات این کشور بود و نفت سنگین Merey آن با تخفیف‌های سنگین‌تر (تا ۱۳ تا ۱۵ دلار نسبت به برنت) ارائه می‌شد.

پس از دستگیری مادورو توسط نیروهای ویژه ارتش ایالات متحده و انتقال او به نیویورک برای محاکمه به اتهامات مرتبط با قاچاق مواد مخدر و تروریسم، آمریکا کنترل گسترده‌ای بر صادرات نفت ونزوئلا اعمال خواهند کرد. جریان فروش به چین به شدت کاهش یافت؛ صادرات در دسامبر ۲۰۲۵ به صفر رسید و در فوریه ۲۰۲۶ به حدود ۱۶۶ هزار بشکه در روز محدود شد. بخشی از صادرات به پالایشگاه‌های آمریکایی هدایت شده و پیشنهادهایی برای فروش نفت ونزوئلا به چین و هند با قیمت‌های «بازار» مطرح شده است، اما با شرط جایگزینی به جای نفت ایران یا احتمالا روسیه.

در حال حاضر که تنش‌های نظامی با ایران تشدید شده و ناوگروه‌های آمریکایی در نزدیکی ایران مستقر هستند، واشنگتن به دنبال کاهش شدید جریان نفت ایران به چین است. تحلیل‌گران معتقدند جایگزینی با نفت ونزوئلا تحت کنترل آمریکا می‌تواند درآمدهای ارزی تهران را به طور جدی محدود کند. با این وجود، ذخایر شناور نفت ایران (حدود ۱۶۶ تا ۱۷۰ میلیون بشکه در اوایل سال ۲۰۲۶) و عرضه فراوان نفت روسیه، شوک کوتاه‌مدت را برای تی‌پات‌ها تعدیل می‌کند. در صورت تشدید فشارها، چین ممکن است به سمت منابع غیرتحریمی مانند عراق یا کانادا حرکت کند، هرچند این گریدها گران‌تر هستند و حاشیه سود تی‌پات‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

آینده این بازار به شدت به درگیری احتمالی آمریکا و ایران، پایداری تحریم‌ها و تحولات سیاسی در ونزوئلا وابسته خواهد بود.