خورشید و باد؛کلید دوقلوی رفع ناترازی انرژی در ایران
فرزین سوادکوهی، سرویس انرژی تابناک: اگر نور پر رنگ خورشید و بادهای کوهستانی به جای هدررفتن، به منابعی تبدیل شوند که سالانه میلیاردها متر مکعب گاز مصرفی نیروگاهها را صرفهجویی کنند؛ این چشمانداز میتواند ناترازی پیشبینیشده ۲۰ تا ۲۵ گیگاواتی برقی فعلی را به طور قابل توجهی کاهش دهد و وابستگی بیش از ۸۰ درصدی تولید برق به گاز را متعادل سازد.هم اینک فعالیت نیروگاههای فرسوده سالانه میلیاردها دلار هزینه اضافی و انتشار بیش از ۶۰۰ میلیون تن دیاکسید کربن به همراه دارند.
وضعیت انرژی ایران امروز مانند چرخهای بسته است که وابستگی شدید به سوختهای فسیلی آن را گرفتار خویش کرده است. گاز طبیعی بیش از ۸۰ درصد تولید برق را بر عهده دارد و نیروگاههای حرارتی در فصلهای سرد روزانه تا ۳۰۰ میلیون متر مکعب گاز مصرف میکنند. این وابستگی، همراه با زیرساختهای قدیمی که راندمان متوسطشان بین ۳۷ تا ۳۹ درصد است و بیش از ۳۰ درصد ظرفیت تولید بالای ۳۰ سال سن دارد، به کمبودهای فزاینده منجر شدهاست.
در تابستان ۱۴۰۴، ناترازی برق به حدود ۱۷ تا ۱۹ گیگاوات رسید و پیشبینیها برای تابستان ۱۴۰۵ از ۲۰ تا ۲۵ گیگاوات حکایت دارند. این ناترازی نه تنها قطعیهای گسترده ایجاد میکند که صنایع را با خسارت سالانه ۵ تا ۸ میلیارد دلاری روبرو میسازد، بلکه صادرات گاز را محدود کرده و مصرف بالای بخشهای مسکونی و تجاری را تشدید مینماید. ایران با داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، همچنان برای پوشش کمبودهای زمستانی به واردات از ترکمنستان متکی است و چه بسا مذاکرات برای واردات یا سوآپ گاز با روسیه شکل جدی تری به خود بگیرد، اما این راهحلها موقتی هستند و نمیتوانند جایگزین تنوعبخشی به منابع انرژی شوند.
نیروگاههای حرارتی کشور، که بیش از ۹۳ درصد برق را تولید میکنند، با راندمان پایین و فناوریهای قدیمی، هدررفت زیادی دارند. بسیاری از واحدهای گازی و بخاری با سن متوسط ۲۸ تا ۳۲ سال، بیش از ۱۳ درصد انرژی را در انتقال و توزیع از دست میدهند، در حالی که سیکل ترکیبی مدرن میتواند راندمان را به ۶۰ درصد برساند.
این وضعیت، همراه با رشد تقاضای برق، بحران را عمیقتر کرده است. عباس علیآبادی، وزیر نیرو، اخیراً در مراسم بهرهبرداری از پروژههای جدید تجدیدپذیر تأکید کرده که تمرکز وزارتخانه متبوعش در تولید بر انرژیهای تجدیدپذیر است و هدف اصلی در بخش مصرف، کاهش مصرف بیرویه و افزایش بهرهوری است. او افزوده که برنامهریزی شده تا تابستان ۱۴۰۵، ناترازی برق کشور رفع شود و این هدف با همکاری همه بخشها امکانپذیر است.
پتانسیل انرژیهای تجدیدپذیر در ایران مانند ذخیرهای عظیم است که میتواند این بحران را دگرگون کند. با بیش از ۳۰۰ روز آفتابی و تابش متوسط ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر متر مربع، کشور ظرفیت بالقوه بیش از ۶۵ هزار مگاوات تجدیدپذیر دارد. ظرفیت فعلی تجدیدپذیرها اخیراً با بهرهبرداری از ۳۰۳ مگاوات جدید خورشیدی، از ۳۵۰۰ مگاوات عبور کرده و عملیات اجرایی ۷۱۵ مگاوات دیگر آغاز شده است. این رشد سریع، از حدود ۱۲۰۰ مگاوات در سالهای گذشته به بیش از ۳۵۰۰ مگاوات رسیده و معاون وزیر نیرو پیشبینی میکند که تا تابستان ۱۴۰۵، این ظرفیت به ۱۱ هزار مگاوات برسد.
تاثیر توسعه تجدیدپذیرها بر صرفهجویی گاز چشمگیر است. هر گیگاوات ظرفیت خورشیدی یا بادی میتواند سالانه ۱.۵ تا ۲ تراوات ساعت برق تولید کند و معادل ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون متر مکعب گاز صرفهجویی نماید. معاون برنامهریزی ساتبا اعلام کرده که با تحقق ظرفیت ۱۱ هزار مگاواتی تجدیدپذیر تا پایان تابستان آینده، معادل ۲ درصد از کل مصرف گاز کشور کاهش مییابد، که این رقم معادل میلیاردها متر مکعب صرفهجویی سالانه است. این صرفهجویی نه تنها ناترازی برق را کم میکند، بلکه گاز آزادشده را برای صادرات یا صنایع غیربرقی اختصاص میدهد. علاوه بر این، تجدیدپذیرها مصرف آب را کاهش میدهند و انتشار کربن را تا دهها میلیون تن پایین میآورند. پروژههای اخیر با سرمایهگذاری گسترده، بیش از ۱۲۶۹ مگاوات ظرفیت جدید ایجاد کردهاند که بخشی از آن عملیاتی شده و سالانه صدها میلیون متر مکعب گاز ذخیره میکند.
در این میان استانهایی مانند مرکزی، اصفهان و یزد پیشتاز تولید برق خورشیدی هستند و زودتر دست به کار تولید برق شده اند و مناطق باد خیز مانند منجیل و خواف هم که سالهاست فعالاند.
توسعه نیروگاهی در بیش از هزار نقطه کشور
وزیر نیرو در اظهارات اخیر خود گفت که پروژههای مهم انرژی تجدیدپذیر و بهینهسازی مصرف در حال اجرا است و توسعه نیروگاهی در بیش از هزار نقطه کشور دنبال میشود؛ او تأکید کرد که بازار انرژیهای تجدیدپذیر سبز است و بخش خصوصی نقش اصلی را دارد. اگر اهدافی مانند رسیدن به ۵ هزار مگاوات تا دهه فجر و بیشتر در سال آینده، محقق شود میتوان سالانه ۲۰ تا ۳۰ میلیارد متر مکعب سوخت فسیلی صرفهجویی کرد.
البته چالشها همچنان وجود دارند؛ تحریمها سرمایهگذاری خارجی را محدود کرده و یارانههای سوخت مصرف را بیشترمیکند. با این حال، هر ۱۰۰ مگاوات برق خورشیدی میتواند ۵۰ تا ۶۰ میلیون متر مکعب گاز صرفهجویی کند و هزاران تن کربن کمتر منتشر نماید. علیآبادی بارها گفته که شتابگیری توسعه تجدیدپذیرها اولویت دولت است و با اضافه کردن ظرفیتهای جدید، امنیت انرژی را تقویت میکنیم. این اظهارات، همراه با پروژههای در حال اجرا، نوید میدهد که وابستگی به واردات گاز که عمدتاً از ترکمنستان است کاهش یابد.
در نهایت، انرژیهای تجدیدپذیر نه تنها صرفهجویی در گاز و رفع ناترازی را به ارمغان میآورند، بلکه امنیت انرژی، رشد اقتصادی و حفاظت محیط زیست را تقویت میکنند. با آزاد شدن گاز برای صادرات، صنایع از قطعی نجات مییابند و فرصتهایی مانند تولید برق سبز ایجاد میشود.
این مسیر، تنها با حمایت سیاستگذاران و سرمایهگذاران خصوصی، ایران را به اقتصاد پایدار هدایت میکند، جایی که خورشید و باد نه فقط انرژی، بلکه آیندهای روشن تأمین میکنند. دستیابی به این هدف نیازمند ادامه شتاب فعلی است تا ناترازی به تاریخ بپیوندد و ایران الگویی منطقهای در انرژی سبز شود، در حالی که صرفهجوییهای حاصل میلیاردها دلار برای توسعه زیرساختها آزاد میکند و اقتصاد را از رکود نجات میدهد.
