از هر ۱۰۰ لیتر آب تولیدشده، بیش از ۲۲ لیتر هدر میرود
فرزین سوادکوهی، سرویس انرژی تابناک: در سطح ملی، هدررفت آب شرب سالانه به بیش از ۲۸۹۱ میلیون مترمکعب میرسد، که این حجم معادل مصرف سالانه بیش از ۱۷ میلیون نفر است. از نظر اقتصادی، این اتلاف زیانی بالغ بر ۱۳ هزار میلیارد تومان به همراه دارد، که میتواند برای پروژههای توسعهای یا بهبود کیفیت آب استفاده شود. دلایل اصلی این هدررفت شامل فرسودگی شبکههای توزیع، که برخی از آنها بیش از ۵۰ سال قدمت دارند، و همچنین انشعابهای غیرقانونی است.
در بسیاری از شهرها، لولههای قدیمی باعث نشت پنهان میشوند.در واقع آب بدون اینکه دیده شود، به زمین نفوذ میکند. علاوه بر این، تورم و کمبود بودجه برای تعمیرات، این مشکل را تشدید کرده است. مقامات وزارت نیرو تأکید دارند که کاهش این هدررفت میتواند بخشی از بحران کمآبی را حل کند، بدون نیاز به منابع جدید.
تهران، به عنوان پرجمعیتترین شهر کشور با بیش از ۱۰ میلیون ساکن، نمونه بارزی از این چالش است. در پایتخت، میزان آب بدون درآمد حدود ۲۲.۲ درصد گزارش شده، که از این مقدار ۹.۷ درصد هدررفت فیزیکی (نشت واقعی)، ۱۱.۱ درصد هدررفت غیرفیزیکی و ۱.۴۶ درصد مصارف مجاز بدون درآمد است. این آمار نشان میدهد که از هر ۱۰۰ لیتر آب تولیدشده، بیش از ۲۲ لیتر آن هدر میرود.
با توجه به اینکه تهران روزانه بیش از ۴.۲ میلیون مترمکعب آب توزیع میکند، هدررفت روزانه حدود ۲۰۰ هزار مترمکعب است، که معادل مصرف یک شهر متوسط است. شهرداری تهران، که مسئولیت بخشی از توزیع آب برای فضای سبز و خدمات شهری را دارد، نیز با این مشکل دست و پنجه نرم میکند. در واقع، بخش قابل توجهی از آب شهرداریها برای آبیاری پارکها و خیابانها استفاده میشود، اما به دلیل لولههای فرسوده و عدم نظارت کافی،هدررفت در این شبکهها گاهی تا ۳۰ درصد میرسد.
دلایل هدررفت در تهران متنوع است. اولاً، شبکه توزیع آب پایتخت بیش از ۱۳ هزار کیلومتر طول دارد و بخش زیادی از آن قدیمی است. سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر از این شبکه بازسازی میشود، اما سرعت آن کافی نیست. ثانیاً، انشعابهای غیرمجاز و خرابی کنتورها باعث میشود بخشی از آب بدون ثبت مصرف شود. علاوه بر این، خشکسالی ششساله اخیر، که پاییز ۱۴۰۴ را به گرمترین دوره از سال ۱۳۵۸ تبدیل کرده، فشار بر منابع را افزایش داده. ذخایر سدهای تأمینکننده تهران، مانند امیرکبیر و طالقان، به کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت رسیده و این مسئله هدررفت را برجستهتر میکند.
مقامات شرکت آب و فاضلاب تهران هشدار دادهاند که اگر بارشها افزایش نیابد، ممکن است نیاز به جیرهبندی باشد، هرچند تاکنون تمرکز روی کاهش مصرف شهروندان بوده است
تأثیر این هدررفت بر اقتصاد و جامعه قابل توجه است. در سطح ملی، هدررفت ۱.۳۵ میلیارد مترمکعب آب در سال، که عمدتاً در بخش شهری رخ میدهد، میتواند به کمبود آب در کشاورزی و صنعت منجر شود، آنهم در شرایطی که ۹۰ درصد آب کشور مصرف میشود. در تهران، این اتلاف باعث افزایش هزینههای تولید آب میشود، زیرا منابع جایگزین مانند آبهای زیرزمینی گرانتر هستند و منجر به فرونشست زمین میشوند .هم اکنون نرخ فرونشست در برخی مناطق تهران بیش از ۳۰ سانتیمتر در سال است.
از نظر اجتماعی، شهروندان تهرانی در سال ۱۴۰۴ مصرف خود را ۱۲ درصد کاهش دادهاند، اما این صرفهجویی گاهی با هدررفت شبکه جبران نمیشود. در واقع، ۳۰ درصد هدررفت در برخی بخشها معادل تمام تلاشهای شهروندان برای صرفهجویی است. این مسئله میتواند به نارضایتی عمومی منجر شود، به ویژه در شرایطی که تورم مواد غذایی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
شهرداریها، به خصوص در تهران، نقش مهمی در این بحران دارند. آب مصرفی شهرداری برای فضای سبز و خدمات شهری حدود ۱۰ درصد از کل آب شرب است، اما هدررفت در این بخش بالاتر از متوسط است. برای مثال، آبیاری پارکها اغلب با روشهای سنتی انجام میشود که منجر به تبخیر و نفوذ غیرضروری میشود. شهرداری تهران برنامههایی برای استفاده از آب تصفیهشده فاضلاب به جای آب شرب اعلام کرده، اما اجرای آن کند است. در سایر شهرها نیز، شهرداریها با چالش مشابهی روبرو هستند، درست در وقتی که هدررفت در شبکههای محلی گاهی تا ۵۰ درصد میرسد. این مسئله نه تنها منابع را هدر میدهد، بلکه کیفیت آب را نیز تحت تأثیر قرار میدهد، زیرا نشت میتواند به آلودگی منجر شود.
برای مقابله با این چالش، دولت و شرکتهای آبفا راهحلهایی پیشنهاد کردهاند. اولاً، سرمایهگذاری در نوسازی شبکهها اولویت دارد؛ وزارت نیرو بودجهای برای بازسازی ۱۰۰۰ کیلومتر لوله در سال ۱۴۰۵ اختصاص داده. ثانیاً، استفاده از فناوریهای هوشمند مانند سنسورهای نشتیاب و کنتورهای دیجیتال میتواند هدررفت غیرفیزیکی را کاهش دهد.
شرکت آبفا در تهران، از طریق شناسایی انشعابهای غیرمجاز و تعمیر سریع نشتها، برنامهای برای کاهش هدررفت به زیر ۲۰ درصد تا پایان ۱۴۰۵ ارائه داده است. همچنین، آموزش شهروندان و تشویق به صرفهجویی، همراه با افزایش تعرفه برای پرمصرف ها، بخشی از استراتژی است. مقامات تأکید دارند که با کاهش ۵ درصدی هدررفت، میتوان آب معادل مصرف یک میلیون نفر را صرفهجویی کرد.
با این همه باید به یاد داشت هدررفت آب شرب در شهرهای ایران، به ویژه تهران، یک تهدید خاموش است که نیاز به اقدام فوری دارد. با وجود آمار نگرانکننده مانند ۱۴.۹ درصد هدررفت ملی و ۲۲.۲ درصد در پایتخت، فرصتهایی برای بهبود وجود دارد. اگر سیاستگذاران به خصوص در شرایط خشکسالی مداوم بر نوسازی زیرساختها و مدیریت هوشمند تمرکز کنند، میتوان این بحران را کنترل کرد و منابع محدود آب را حفظ کرد. اما تأخیر در این زمینه میتواند به کمبود شدید منجر شود.
