تنها مسیر ممکن بازگشت اعتبار به تیمهای ملی؛ «گذر از فوتبال رانتی»
غلامرضا جهانی مدرس FIFA و AFC در مقالهای نسبت به مشکلات و معضلات فوتبال پایه ایران پرداخته است که در ادامه میآید:
فوتبال پایه بهعنوان زیربنای توسعه فوتبال حرفهای، نقش بنیادینی در تربیت نسل آینده بازیکنان جوان ایفا میکند. در سالهای اخیر، این رده در ایران با افت شدید کیفی، آموزشی، مدیریتی و ساختاری مواجه شده که پیامدهای آن کاهش عملکرد تیمهای ملی، ضعف باشگاهها، نادیده گرفتن استعدادها و دلسردی و بی انگیزهگی گسترده استعدادها بوده است. این مقاله با رویکرد تحلیلی و مبتنی بر شواهد، مهمترین عوامل افت فوتبال پایه در کشور را بررسی کرده و مجموعهای از راهکارهای عملی برای اصلاح این ساختار ارائه میدهد.
۱. مقدمه
رشد و پیشرفت فوتبال هر کشور وابسته به کیفیت ساختارهای پایه آن است. بیتوجهی به این بخش موجب بروز چرخهای از شکستها، ضعفها و بحرانها در ردههای بالاتر میشود. بررسی روند سالهای اخیر نشان میدهد که فوتبال پایه ایران نهتنها دچار عقبماندگی شده، بلکه با مشکلاتی سیستماتیک مواجه است که نیازمند اصلاحات بنیادین و فوری است.
۲. بهکارگیری مربیان فاقد صلاحیت و استاندارد حرفهای
یکی از مهمترین عوامل تضعیف فوتبال پایه، نبود نظام آموزشی و ارزیابی علمی برای مربیان رده پایه است. انتخاب مربیانی که بسیاری از آنها حتی حداقل مدرک مربیگری را ندارند و در بهترین شرایط دارای مدرک D یا C هستند و همچنین انتخاب مربیان براساس رابطه، دستمزد و هزینه پایین یا فشارهای بیرونی، منجر به نتایج زیر شده است:
- فقدان دانش فنی، آکادمیک و تجربه در میان مربیان تیمهای پایه
- نداشتن طرح و برنامه تمرینی استاندارد و اصولی ویژه فوتبال پایه
- عدم شناسایی صحیح استعدادها به دلیل نبودن نیروی کارامد و متبحر
- غلبه رفتارهای سلیقهای بر اصول حرفهای
- مدیریت نادرست رشد جسمانی، فنی و روانی بازیکنان نوجوان و ...
این شرایط موجب شده بخش قابلتوجهی از نوجوانان مستعد، مسیر رشد طبیعی خود را از دست بدهند.
۳. فساد ساختاری: از رابطهگرایی تا دلالیگری
نبود نظارت کافی، فوتبال پایه را بیش از سایر بخشها در معرض فساد قرار داده است. مهمترین نمودهای این فساد عبارتاند از:
- دریافت مبالغ غیررسمی برای حضور در تیمها
- نفوذ واسطهها و ایجنتها در فهرستگیری بازیکنان
- وعدههای ساختگی برای اعزام به تیمهای خارجی
- تحمیل بازیکنان خاص توسط مدیران
- تخصیص امتیازات ورزشی براساس قدرت، پول یا نفوذ خانوادگی
تداوم این چرخه فساد، عدالت ورزشی را از بین برده و انگیزه و اعتماد خانوادهها را به شدت کاهش داده است.
۴. نبود قوانین حمایتی و ساختار نظارت اخلاقی
حفاظت از سلامت روانی و جسمانی نوجوانان در فوتبال پایه یکی از اصول اساسی مدیریت ورزشی در جهان است. نبود چنین ساختاری در ایران به پیامدهای زیر منجر شده است:
- افزایش احتمال سوءاستفادههای رفتاری، مالی و مدیریتی
- نبود سازوکار گزارشدهی امن برای بازیکنان و خانوادهها
- تکرار تخلفات توسط افراد فاقد صلاحیت
- ایجاد فضای ناامن روانی برای نوجوانان
این ضعف نظارتی، تهدیدی جدی برای شخصیت، سلامت و آینده ورزشی بازیکنان نوجوان محسوب میشود.
۵. دخالت سیاست و نهادهای غیرورزشی در فرآیند انتخاب بازیکنان
ورود سیاست، قدرت و نهادهای غیرمرتبط به فوتبال پایه آثار مخربی بر شایستهسالاری دارد. مداخله در انتخاب مربی یا بازیکن منجر به:
- سهمیهبندیهای قومی و منطقهای
- دعوت تحمیلی بازیکنان خاص به تیمهای ملی تنها از چند باشگاه محدود
- تبدیل تیمهای پایه به ابزار نمایش یا امتیازدهی
- کاهش اعتماد عمومی به فرآیند انتخاب
این مسئله اساس رقابت سالم را از بین برده و تیمهای ملی را از ماهیت حرفهای خود دور ساخته است.
۶. ضعف سیستم استعدادیابی و فقدان آکادمیهای استاندارد
در فوتبال پیشرفته جهانی، آکادمیها دارای ساختاری دقیق، علمی و چندبعدی هستند؛ شامل: مربیان دارای مدارک بینالمللی سطح A و B ویژه آموزش و تربیت بازیکنان فوتبال پایه میباشند. (در چارت آموزش دورههای مربیگری AFC پس از گذراندن دورههای مربیگری D و C دورههای مربیگری به دو سطح B و A ویژه فوتبال پایه و دورههای مربیگری B و A و Pro ویژه بزرگسالان تقسیمبندی شده است. در سیستم آموزش و تربیت مربیان کشور، دورههای مربیگری ویژه فوتبال پایه وجود ندارد. این مسئله یکی از اصلیترین دلایل افت فوتبال پایه است).
- حضور روانشناس، متخصص تغذیه، مربیان آماده سازی جسمانی ویژه این ردههای سنی و آنالیزور
- پرونده رشد جسمانی و تکنیکی برای هر بازیکن
- وجود طرح و برنامه توسعه فردی و فنی با اهداف کوتاهمدت و بلندمدت.
اما در بسیاری از باشگاههای ایران، آکادمیها فاقد این زیرساختها هستند و تنها عنوان "آکادمی" را یدک میکشند. پیامد این ضعف:
- اتلاف استعدادهای بالقوه
- افت کیفیت مسابقات پایه
- انتقال نقصهای ساختاری به تیمهای بزرگسال
- کاهش رقابتپذیری در سطح ملی و بینالمللی
- پیامد نهایی: سقوط فوتبال پایه و تأثیر مستقیم بر رده بزرگسالان
فوتبال بزرگسالان آیینه تمامنمای عملکرد ردههای پایه است. زمانی که پایهها تضعیف شوند، خروجی آن به صورت موارد زیر نمایان میشود:
- تیمهای ملی کمکیفیت و فاقد ثبات
- باشگاههایی با بازیکنان ناآماده و کمتجربه
- نسلهای سوخته و بیانگیزه
- دلسردی و نبود انگیزه گسترده استعدادها به دلایل ساختاری
تجربه جهانی نیز نشان میدهد که فوتبال مبتنی بر رابطه، رانت و بیبرنامگی در هیچ کشوری به موفقیت نرسیده است.
۸. راهکارهای حرفهای و قابل اجرا
برای اصلاح بحران فوتبال پایه، مجموعهای از اقدامات کوتاهمدت و بلندمدت ضروری است:
۸–۱. ارتقای نظام آموزش و ارزیابی مربیان
اگر به دنبال تغییر و پیشرفت هستید، آن را از آموزش نیروهای متبحر، کارآمد و آکادمیک، با طراحی دورههای استاندارد مربیگری ویژه فوتبال پایه شروع کنید.
- الزام به دریافت مدارک معتبر مربیگری پیش از فعالیت
- ارزیابی سالانه و صدور گواهینامه صلاحیت فنی
۸–۲. ایجاد نهاد مستقل و شفاف برای نظارت بر فوتبال پایه
- جلوگیری از دخالت افراد فاقد صلاحیت
- پایش مداوم فرآیندهای انتخاب، نقلوانتقال و آموزش
۸–۳. توسعه سامانه ملی استعدادیابی
- ثبت آنلاین اطلاعات بازیکنان
- امکان بررسی مسیر رشد و عملکرد در طول زمان
- فراهمسازی فرصت برابر برای تمام مناطق کشور
۸–۴. تشکیل واحد حقوقی و اخلاقی مستقل
- رسیدگی فوری به شکایات
- حفاظت از امنیت روانی، اخلاقی و جسمانی بازیکنان
- برخورد با تخلفات مالی، رفتاری و مدیریتی
۸–۵. ممنوعیت دخالت نهادهای غیرورزشی
- تضمین شایستهسالاری
- افزایش اعتماد عمومی به تیمهای ملی
۸–۶. توسعه واقعی آکادمیها و مسیر رشد بازیکنان
- ایجاد برنامههای فردی رشد
- بهرهگیری از متخصصین چندرشتهای
- ایجاد ساختارهای تربیت بازیکن مطابق با استانداردهای جهانی
۹. نتیجهگیری
فوتبال پایه ستون فقرات فوتبال حرفهای است. بدون اصلاح ساختاری، نظارتی و آموزشی در این رده، هیچ برنامهای برای پیشرفت فوتبال ایران به نتیجه نخواهد رسید. گذر از فوتبال رانتی و رابطهمحور به فوتبال حرفهای، علمی و شفاف، تنها مسیر ممکن برای بازگرداندن اعتبار به تیمهای ملی و باشگاهی کشور است.
مدارس فوتبال تابستانها یک میلیون فرد را تیغ می زنند برای نهایت سالی دویصد بازیکن . باشگاه زیاد نظارت کم. ایران نیاز به این همه فوتبالیست ندارد. بسیاری از مدارس فوتبال باید تعطیل شوند و نفرات سراغ ورزشهای پایه و پرمدال بروند. وقت و هزینه و جسم مردم را با فوتبال نابود نکنید