مراجعی که در تحول حوزه های علمیه پیشگام بودند...
حوزههاى علمیه نیز همچون هر نهاد علمى آموزشى دیگر و نیز به دلیل رسالت مهمى كه بر دوش آن است، براى حفظ شكوفایى و بالندگى خویش نیاز به اصلاح و بازنگرى پیاپى دارند. 
به گزارش «تابناک»، دگرگونیهاى فزاینده و شتابان علمی، فرهنگی، اجتماعى و سیاسى در دنیا و در پى آن، راه یافتن اندیشههاى جدید در جوامع اسلامى، تردیدى باقى نگذاشته كه اگر حوزههاى علمیه با دیرینهسالى و پشتوانه علمى و فرهنگى و جایگاه برجستهاى كه در جامعههاى اسلامى دارند، خود را متحول و بازسازی کنند، نقشى به مراتب مهمتر و دستاوردها و نتیجههاى فراتر از آنچه اكنون وجود دارد، خواهند داشت.
در راستای تببین و واکاوی عناصر موثر پیشگام در تحول حوزه های علمیه با توجه به سفر رهبر انقلاب به شهر مقدس قم، حجت الاسلام مجتبی الهی خراسانی در مطلبی که برای «تابناک» فرستاده، نگاهی گذرا به این مسأله داشته که در پی می آید:
وقتی سخن از تحول میگوییم، یعنی تغییرات گستردهای که نتایج مشهود و متفاوتی در یک دوره زمانی نه چندان طولانی به ارمغان آورد؛ اما این تحولات میتواند هم در اساس و کلیت نظام حوزه ـ یعنی نگرشها و اهداف و غایات آن ـ تصور شود و هم در عناصر و اجزای آن؛ به ویژه در برنامهها و منابع و فرصتها.
بخشی از کارنامه بالندگی و تحول در حوزه، به تغییر در زیرساختهای ذهنی و نگرشی و معرفتی شایع در میان حوزویان و رهبران آن برمیگردد که میتوان آن را «تحول در نگرشها» نامید؛ از قبیل: نوع نگاه به دین و اهداف و مأموریتهای آن، قلمروی دین و شریعت، وظایف عالمان دینی، معنای رسالت و مفهوم امامت، وظایف و شرایط خاص دوره غیبت، علم دینی و اسلامی، تمدن اسلامی و... تأثیرات وسیع و شگرف امام خمینی و انقلاب اسلامی در حوزه را میتوان در این نوع تحول، طبقهبندی کرد.
اما بخش دیگری از تحولات حوزه، مرهون تغییر و ابداع در حوزه برنامههای آموزشی، تبلیغی، درسی، تربیتی و... بوده و تحرک و پویایی محتوایی و ارتقای کارکردهای آن را سبب شده و در واقع از نوع «تحول در برنامهها» است.
همچنین جهش و تحول برخی از مقاطع تاریخی حوزه نیز، مرهون توسعه جدی امکانات و زیرساختها، منابع انسانی، کالبدی و فیزیکی، مالی و تشکیلات سازمانی و سرمایههای اجتماعی، به دست رهبران والاهمت حوزهها و نتیجه آن «تحول در منابع و فرصتها» بوده است.
اما اندیشه تحول و اصلاح حوزههاى علمیه، سخن جدیدى نیست و از دیرباز اندیشه مصلحان و دلسوزان حوزه را به خود مشغول داشته است. تلاشهاى فراوانى از سوى عالمان دردآشنا در یکی از ساحتهای یادشده تحول صورت گرفته؛ چندان که در توفیقات و حرکت رو به کمال حوزهها، نمیتوان از نقش والای آنها چشم پوشید.
در عین حال، تحقیق نشان میدهد، بزرگانی بودهاند که در هر سه عرصه یادشده تحول به بالندگی و اصلاح حوزه همت گماشتهاند و به لحاظ عمق و وسعت تغییرات و تأثیرگذاری، پیشگامان و پرچمداران تحول حوزه به شمار می روند.
از این روی، ضمن پاسداشت مجاهدات مراجع و بزرگانی همچون حضرات آیات: حاج آقا حسین بروجردی، سیدمحسن حکیم، امام خمینی، سیدابوالقاسم خویی، سیدعلی سیستانی و نیز مصلحانی در غیر موقعیت مرجعیت، از قبیل: علامه محمدرضا مظفر و علامه سیدمرتضی عسکری، نوشتار حاضر به فهرست اهمّ دیدگاهها و اقدامات حضرات آیات: سیدمحمدهادی میلانی، شهید سیدمحمدباقر صدر (قدسسرهما) و رهبر معظم انقلاب (مدظله)، به عنوان مراجع پیشتاز و پیشگام در تحول حوزه پرداخته است. تکمیل این درآمد، نیازمند مجالی وسیعتر و زمانی فراختر است تا حق مطلب ادا شود.
آیتالله العظمی سیدمحمدهادی میلانی (1313 ـ 1395 ق)
مرجع بیدار حضرت آیتالله حاج سید محمدهادی میلانی در نجف و در خانواده اهل علم پا به هستی نهاد. اجداد او بخشی از سادات حسینی مدینهاند كه به آذربایجان کوچیدهاند و نیای مادری او آیتالله شیخ محمدحسین مامقانی از فقهای بزرگ و پارسای قرن چهاردهم هجری است.
وی پس از گذراندن مقدمات علوم دینی، در دروس سطح از استادانی چون شیخ ابراهیم سالیانی و سید جعفر اردبیلی و حاج میرزا علی ایروانی و شیخ غلامعلی قمی و شیخ ابوالقاسم مامقانی بهره جست. او همچنین از محضر اساتید بزرگی چون حضرات آیات: سیدابوالحسن اصفهانی، میرزا محمدحسین نائینی و آقا ضیاءالدین عراقی بهرههای وافر برد و در طول بیست و سه سال حضور در دروس و محافل علمی این بزرگان بر آرا و نظریات دشوار فقهی و اصولی، پایههای علمی خود را استحكام بخشید.
تبحر وی در علوم عقلی مرهون شاگردی شیخ محمدحسین اصفهانی است؛ در علوم حدیث با آیتالله شیخ علی قمی مباحثه و مذاكره داشت و توانایی کلامی و تفسیری وی مدیون استاد بزرگ شیخ محمدجواد بلاغی بود و بعدها نیز در کنار فقه و اصول، تفسیر تدریس میکرد.
دیدگاهها:
• توجه به رسالتهای جهانی حوزهها
• ایجاد حساسیت در حوزه نسبت به اهمیت تبلیغ و هجرتهای کوتاهمدت تبلیغی
• عطف توجه حوزه به ارتباط و تعامل با دیگر مذاهب اسلامی و مراکز علمی آنها در کشورهای مصر، سوریه، اردن و...
• تأکید بر ضرورت ایجاد نظام و سازماندهی در محتوا، برنامه و مدیریت آموزشی حوزه
• تقویت روحیه همدلی و تقریب نسبت به گرایشهای داخلی حوزه، همچنین با فضاهای دانشگاهی، نویسندگان غیرمعاند، متفکران دیگر مذاهب و...
• پیوند ارگانیک میان مرجعیت و حوزه
اقدامات:
• تدوین و اجرای برنامه آموزشی منسجم و پیوسته، متفاوت از مراحل، سنوات و محتوای آموزشی رایج با اشراف ایشان
در این طرح، آموزشهای حوزه در پنج مرحله صورت میگرفت:
مرحله نخست؛ دوره سه ساله مقدمات، شامل ادبیات عربی، صرف و نحو و تجزیه و ترکیب، منطق، خط، املا و انشا، ریاضیات، حفظ قرآن، دعاهای وارده و احادیث اخلاقی.
مرحله دوم؛ دوره سه ساله شامل: بلاغت، اصول فقه در حد معالم، فقه در حد شرح لمعه، عقاید در حد باب حادی عشر و تاریخ.
مرحله سوم؛ دوره پنج ساله شامل: آموزش رسائل و کفایه در اصول، مکاسب در فقه، شرح تجرید در اعتقادات، ادیان و مذاهب و تفسیر.
مرحله چهارم؛ دوره چهار ساله تخصصی فقه و اصول.
مرحله پنجم؛ تخصص و تحقیق در سایر علوم اسلامی به حسب ذوق و علاقه
• ابداع کارگاههای عملی نویسندگی، خطابه، مناظره تحت نظارت
• توسعه آموزشهای مهارتی معطوف به رسالت حوزویان (خطابه، نویسندگی، ترجمه و ...)
• تفکیک برنامه، سنوات، شرایط و مراکز آموزشی علوم اسلامی به عمومی و تخصصی
• طراحی برنامه آموزشی ویژه برای علاقمندان غیرحوزوی علوم اسلامی
• تأسیس یا مشارکت در تأسیس مدارس علمیه جدید، وسیع و مجهز به امکانات آموزشی جدید در مشهد، قم و... (امام صادق، مدرسه عالی حسینی، مدرسه حقانی و ...)
• ساماندهی دروس جاری، ایجاد کرسیهای جدید درسی حول اساتید برجسته
• ایجاد هستهها و مراکز ویژه مطالعات و مناظرات بین مذهبی و بین ادیانی
• حمایت مالی، اجتماعی و محتوایی از ایدههای نوی فضلای جوان حوزه در قم و مشهد
• توسعه جدی منابع مالی حوزه و خدمات رفاهی و تسهیلات مالی برای حوزویان
• ایجاد بسترهای اطلاعرسانی و تعاملی برای آشنایی و ارتباط حوزه با خارج از مرزهای مذهبی و ملی
• حمایت از تجدید و توسعه فضاهای آموزشی، کتابخانهای و ستادی علوم اسلامی
آیتالله العظمی شهید سیدمحمدباقر صدر (1353 ـ 1400 ق)
علامه ذیفنون و نابغه شهید آیتالله العظمی سید محمدباقر صدر، در شهر مقدس کاظمین به دنیا آمد. خاندان صدر همگی از چهرههای تابناک علم و فضیلت و مجاهدت در ایران و عراق و لبنان و خاندان مادریاش (آل یاسین) از رجال سرشناس و دانشمندان عصر خود بودند. از دوران کودکی آثار نبوغ سرشار وی تحسین همگان را برمیانگیخت. او در سن ده سالگی مقدمات علوم را آموخت و علم اصول را از دوازده سالگی نزد برادرش آیتالله سیداسماعیل صدر، فراگرفت و پس از بیستسالگی در معیت ایشان، جهت تکمیل درس و تهذیب نفس به نجف اشرف هجرت کرد.
ایشان در مدت کوتاهی سطوح عالی را پشت سر گذاشت و سپس مراحل تخصصی فقه و اصول و فلسفه را به طور عمده نزد حضرات آیات: شیخ مرتضی و شیخ محمدرضا آل یاسین، شیخ صدرا بادکوبهای، سیدعبدالهادی شیرازی و بیش از همه سیدابوالقاسم خویی فرا گرفت. نبوغ و هوشمندی او به اندازه ای بود که در بعضی موارد، استادان والا مقام در تدریس خود به نظرات او اشاره میکردند.
مبارزات او سرانجام به شهادت به دست رژیم دژخیم بعث انجامید و پیکر مطهر وی و خواهر فاضلهاش غریبانه به خاک سپرده شد.
دیدگاهها و اقدامات
• طرح ساماندهی حوزه و جامعه اسلامی از طریق نهاد مرجعیت و تدوین و ارایه طرحى دقیق براى تواناسازى و كارآمدى آن با نام نظریه «مرجعیت صالحه».
در این طرح، مرجعیت داراى دستگاههاى كاملى است كه حتى پس از درگذشت مرجعى كه آنها را تأسیس کرده باقى بمانند. این تئورى پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران به رهبرى حضرت امام خمینى و با توجهات ایشان در حوزه علمیه معمول شده است.
• طرح هماهنگسازى حوزههاى علمیه با تغییر در تشكیلات حوزههاى بزرگ به گونهاى كه یك پیوستگى و هماهنگى دقیق بین آنها و حوزههاى كوچك برقرار باشد و با اجراى یك برنامه فراگیر همه حوزه هاى كوچك را پوشش دهند.
• تربیتِ عالمان متخصص و بیدار برای تنظیم حوزه علمیه و سوق دادن آن به جهاد و مبارزه.
• ترویج اندیشه اصلاح نظام آموزشى به صورت برنامه یکپارچه مدون و طبقهبندی شده.
• طراحی آموزشی جدید برای دانشهاى حوزوى: فقه اصول فلسفه اقتصاد تفسیر و و تدریس آنها به شیوه جدید.
• تدوین کتابهای آموزشی جدید:
> کتاب المعالم الجدیده و کتابهای دروس فی علم الأصول در سه مرحله
> کتاب فلسفتنا در فلسفه اسلامی با رویکرد تطبیقی انتقادی
> کتاب اقتصادنا در معرفی مکتب اقتصادی اسلام و مقایسه با دیگر مکاتب اقتصادی
• ایجاد بستر توازن آموزشی میان فقه و اصول و سایر رشتههای علوم اسلامی
• تأکید بر اهمیت آموزش قرآن و تفسیر با رها کردن درسهاى فقه و اصول خود و جایگزینی درس تفسیر
• سفارش و تأکید به شاگردان و مرتبطان برای تدریس و تحقیق در در رشتههای متفاوت از دانشهاى اسلامى و بسنده نکردن به دانشهاى رایج و رشته هاى سنتى فقه و اصول.
• تأکید بر بازنگری مستمر در تمامی کتابهای آموزشی حوزه به لحاظ محتوای و نگارش و اسلوب آموزشی
• او علاوه بر ورود مستقیم به تألیف کتب درسی اصول فقه، ایدههایی در شیوه آموزش فقه به صورت مقایسهای با آرا و نظریههای حقوقی غرب داشت که عمر کوتاهش کفاف اجرای آن را نکرد.
• ابداع شیوههای پژوهش گروهى شاگردان برای بررسی مباحث جدید بین رشتهای علوم اسلامی با دیگر علوم
> ترویج اصل جدایىناپذیرى دین از سیاست و پیشگامی در مداخلات سیاسی
> تأکید بر لزوم تشکیل حكومت اسلامى
> آگاهىبخشى و روشنگرى فکری و توجه دادن به ابعاد اجتماعی اسلام
> ایجاد فضای مناظره، تألیف پاسخگویی به هنگام و عالمانه در برابر شبهات روز
> احیای روح عمل به مسئولیت عالم دینی تا مرز ایثار و جهاد و شهادت
آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای (1358 ق ـ ...)
متفکر برجسته و رهبر انقلاب اسلامی حضرت آیتالله سید على خامنهاى در مشهد مقدس و میان خانوادهاى روحانى، چشم به دنیا گشود و پرورش یافت. از چهار سالگى به همراه برادر بزرگش سیدمحمد جهت یادگیری الفبا و قرآن به مكتب سپرده شد و سپس در مدرسه تازه تأسیس اسلامى «دارالتعّلیم دیانتى» دوران تحصیل ابتدایى را گذراند. از دوره دبیرستان، «جامع المقدمات» و صرف و نحو را آغاز كرد و سپس از مدرسه جدید وارد حوزه علمیه مشهد شد. مقدمات و سطوح اولیه را نزد پدر و دیگر اساتید وقت همچون «مدرس یزدى»، رسائل و مكاسب را در محضر مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینى، منظومه سبزواری را نخست از «مرحوم آیتالله میرزا جواد آقا تهرانى» و بعدها نزد مرحوم «شیخ رضا ایسى» خواند و دوره مقدمات و سطح را در پنچ سال و نیم به پایان رساند.
سپس در حوزه علمیه قم از محضر بزرگان چون حضرات آیات: شیخ مرتضى حائرى یزدى و حاج آقا حسین بروجردى، امام خمینى و علامه طباطبایى استفاده كرد. در سال 1343 ش به علت نابینایی یک چشم پدر و برای مواظبت از او، از قــم به مشهد هجرت كرد. در مشهد نیز به جز روزهای تعطیل یا مبارزه و زندان و مسافرت، به طور رسمى تحصیلات فقهى و اصول خود را تا سال 1347 ش در محضر اساتید بزرگ حوزه مشهد به ویژه آیتالله میلانى ادامه داد و در كنار تحصیل و مراقبت از پدر پیر و بیمار، به تدریس كتب فقه و اصول و معارف دینى به طلاّب جوان و دانشجویان نیز مى پرداخت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به رغم اشتغالات مهم فراوان، امور علمی را رها نکرد و مقالات و سخنرانیهای علمی ایشان، زبانزد نخبگان است.
پس از انتخاب به رهبری جمهوری اسلامی، این مسئولیت خطیر نه تنها موجب کنارهگیری ایشان از تحقیق و تألیف نشد، بلکه تدریس خارج فقه هم به آنها افزوده شد و محصول تحقیقات ایشان در این درس، به صورت مقالات و رسالههای علمی در داخل و خارج کشور به چاپ رسید. علاه بر این، یکی از دغدغههای همیشگی ایشان، حوزههای علمیه و پیشرفت و بالندگی آنها بوده است. حسب استقرای نگارنده، کارنامه ایشان نه تنها در میان حلقه شاگردان و پرورشیافتگان امام خمینی- که هریک در عرصهای به پیگیری آرمانهای ایشان در اصلاح حوزه و روحانیت همت گماشتند- بلکه در میان عالمان نیم قرن اخیر شیعه، در پافشاری بر تحول و اصلاح حوزه، معرفی دیدگاهها، ارایه پیشنهادهای عملی، بسترسازی اجرایی، سازمانی و اجتماعی و راه اندازی مراکز آموزشی و پژوهشی و تبلیغی، کمنظیر است.
• لزوم آمادگی حوزه برای حضور در «دنیای آینده» و پاسخگویی به مسائل ملّی و فراملّی.
• نقش تحوّل در ایجاد «بالندگی»، احتمال «انزوا یا مرگ حوزها» در نتیجه تنندادن به تحوّل و بالندگی.
• پذیرش «كاستیها و آسیبهای حوزه» به عنوان نخستین گام در فرآیند تحوّل و بالندگی.
• بازتعریف ساز و كار ارتباط ارگانیك و تعامل مستمر «حوزه و نظام اسلامی» در تمامی زمینههای مورد علاقه و ضروری به ویژه در عرصههای «نوظهور اجتماعی».
• تلاش برای حفظ استقلال حوزههای علمیه و سیادت و تحرّك آن در همه زمانها و اجتناب از دولتی كردن حوزهها برای تحرك بخشی به آن در موضعگیریهای اجتماعی.
• نوسازی و تعمیق متناسب با نیازها و مطالبات جدید، در بخشهای عملیاتی: «تهذیب، پژوهش، آموزش و تبلیغ» و بخشهای پشتیبان: «برنامهریزی، مدیریت، اطلاعرسانی، ارتباطات، اداری ـ مالی و...»
• تغییر «شیوهها و محتواهای آموزشی» (به ویژه كتب درسی) و رویآوردن به سادهسازی بیانی در عین محتوای عمیق
• «كاربردی كردن» تمامی دانش دینی، به ویژه فقه و اصول در دوره خارج
> تأسیس «شورای سیاستگذاری» توانمند و آشنا با الگوهای كارآمد برنامهریزی راهبردی جهت ترسیم «چشمانداز» تحول حوزه و «سیاستهای كلان» آن و هدایت حوزهها بر پایه آنها.
> تقویت بخش «آمارگیری» و نظام «ارزشیابی» از فرآیند مدیریت تحوّل حوزه.
> برگزاری همایشها و كارگروههای علمی ـ كارشناسی برای بررسی تخصصی «موضوعات» و شناسایی «آسیبها، راهكارها و برنامههای تحول حوزه».
> تغییر سنوات «مقاطع مقدماتی و سطح» و تقلیل مجموع آنها به 5 سال برای ورود به دوره خارج.
> بازنویسی و نوسازی کتب درسی مقدمات و سطوح، با تکیه بر متون غنی موجود و تدوین جدید.
> دادن «مدارك مستقل حوزوی» بدون ترویج فرهنگ «مدركگرایی» در حوزویان.
> تشكیل «هیأتهای علمی» از فضلای جوان و ارتقای منزلت اجتماعی ایشان در جامعه تخصصی.
> آموزش اجباری «زبانهای بینالمللی» به عنوان «دروس الزامی» حوزه.
> تأسیس «مؤسسه آموزشی تبلیغات بینالملل» برای حضور مؤثرتر مبلّغان دینی در عرصه جهانی.
> برگزاری و تقویت كرسیهای نظریه پردازی و دیگر ابزارهای ترویج فرهنگ «آزاداندیشی علمی» در حوزه.
اقدامات:
• سخنرانیهای روشنگرانه مستمر و رایزنی و دادن رهنمود پیرامون حفظ، بالندگی، ترمیم و تحول حوزه.
• تلاش برای نهادینه کردن تصمیمسازی و فعالیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کلان در میان حوزویان همچون:
> تأسیس حزب جمهوری اسلامی با مشارکت جمعی دیگر از حوزویان همچون آیتالله بهشتی
> منصوب کردن نخبگان حوزوی به حلقههای تصمیمسازی کلان سیاسی و فرهنگی در ایران همانند مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای نظارت بر صدا و سیما و...
• ایجاد بسترهای اجرایی و قانونی برای بهرهبرداری دستگاههای گوناگون نظام جمهوری اسلامی از ظرفیتهای حوزه
• رسمیتبخشی به فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و ترویجی حوزه و جایگاه اجتماعی حوزویان
• حمایت، نظارت توسعه و پیشبرد عالمانه و روزآمد بسیاری از نهادهای علمی و فرهنگی اسلامی دارای ماهیت حوزوی
> دفتر تبلیغات اسلامی حوزه عملیه قم و مراکز وابسته (دانشگاه باقرالعلوم ـ علیهالسلام ـ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، بوستان کتاب قم و ...)
> پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
• راه اندازی نهادهای اساسی توسعه فراملی و فرامذهبی فعالیتهای حوزهها:
> مجمع تقریب مذاهب اسلامی
> مجمع جهانی اهلبیت ـ علیهمالسلام
• حمایت و مشارکت در تأسیس مراکز و مؤسسات مدرن و کارآمد علمی و رفاهی:
> مؤسسه دائرةالمعارف فقه اهل بیت(ع)
> جامعة المصطفی العالمیه
> مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
> مؤسسه مطالعات ادیان و مذاهب
> مرکز خدمات حوزههای علمیه (شامل بخشهای گوناگون: بیمه، صندوق قرضالحسنه، امداد و حوادث، مسکن)
شکرالله مساعیهم
گردآوری: مجتبی الهی خراسانی
دانشآموخته و مدرّس سطوح عالی حوزه علمیه مشهد و عضو هیأت علمی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی
با آرزوي سلامتي و توفيق روز افزون براي تمامي همكاران شما، از جهت توضيحات بسيار جامع و در عين اختصار در مورد رهبر و مرجع عاليقدرمان بسيار سپاسگزارم.