آبلههاي خشكسالي بر چهره هامون
طوفانهاي شن در سرزمين "نيمروز " ميپيچد و آبلههاي خشكسالي هر نفس بر تن هامون ريشه ميدوانند. مرثيه مرگ هامون را سرزمين "نيمروز " به تنهايي سر داده و هامون با فرجامي تلخ در آغوش نابودي ميرود.
به گزارش خبرنگار جامعه فارس، زوزوه طوفان در سرزمين نيمروز ميپيچد؛ شاخ و برگهاي خشكيده جاني براي رقصيدن در طوفانها ندارند؛ تاولهاي بيآبي تن زمين را ميسوازند. سرزمين نيمروز اين زاده هيرمند، با نگاه ناباورانهاي مرثيه مرگ "هامون " را سرداده است.
روزگاري نيمروز به درياي " زره " مينازيد و او را در آغوش خود ميفشاريد؛ آبش گوارا بود و ني فراوان در آن ميرويد و ماهي فراواني داشت. حول و حوش آن تماماً دهستان بود اما هم اكنون با تاولهاي نقش بسته بر قاب صورت هامون دل را ميخراشد.
"تالاب هامون " كه همچون نقطه ثقل سرزمين نيمروز بود فراموش شده ولي همچنان به نبرد تن به تن با خشكسالي ادامه ميدهد. اين بار سيستان به تنهايي مرثيه مرگ هامون را سر داده است.
در دورههاي گذشته سيستان؛ زاده هيرمند و معروف به سرزمين نيمروز هم داراي آب پربركت هيرمند و هم داراي خاك حاصلخيز بود. هيرمند از ديرباز شاهرگ حياتي منطقه بود و حيات سيستانيان و بقاي آنها بستگي مستقيم به آب و قابليت استفاده از آن داشت؛ در واقع در هزارههاي تاريخ سيستان منشاء زندگي و اميد بوده است.
تالاب بينالمللي "هامون " يكي از تالابهاي مهم دنيا به شمار ميرود كه در منطقه كويري و بياياني شرق، در استان سيستان وبلوچستان، واقع شده است. هامون در خشكسالي فرو رفته و جرگهاي آب براي سيراب كردنش يافت نميشود.
روزگاري جمعيت قابل توجهاي در هامون به صيادي ميپرداختند و پوشش گياهي باعث رونق پيشه دامداري شده بود. صيادان با تورهاي خود در كمين پرندگان آبزي درياچه مينشستند تا با به دام انداختن آنها رزق خود و خانوادهشان را تأمين كنند.
نيزارهاي تالاب گواهي بر تأمين زندگي معيشتي صياداني است كه از كنار سفرهاي كه هامون پهن كرده رزق خود را ميبرند؛ صيادان گاودار علاوه بر گاوداري نيز، با پهن كردن تور سفيد ماهيگيرشان، سهمي از ماهيان درياچه داشتند.
تالاب هامون پس از درياچه خزر و اروميه سومين درياچه بزرگ ايران است، اما اين روزها تحمل خشكسالي، تغييرات آب و هوايي و گرماي بيش از حد و كاهش باران براي هامون طاقتفرسا شده است؛ تاوان نبرد هامون با خشكسالي را ماهيها، پرندگان و صياداني دادند كه در كنار سفرهاش خيمه زده بودند.
طوفانهايي كه در تالاب هامون خاك مردگي ميپاشند
-----------------------------------------------------------------
تالاب هامون در قابي از خشكسالي قرار گرفته و ديگر صداي فرياد ماهيگيراني كه با اميد به كنار درياچه ميآمدند به گوش نميرسد اين روزها طوفان با غرشش ذرات خاك را بين زمين هوا معلق است و سوي چشمان هامون را ميگيرد.
به گفته كارشناسان محيط زيست، بالا رفتن دما در ماههاي گذشته و وزش بادهاي 120 روزه سيستان تالاب هامون را به سمت خشكي كامل برده است.
در حال حاضر نيز فعال شدن كانونهاي بحران شنهاي روان و طوفانهاي شن در منطقه نگراني زيادي را براي مردم و مسئولان استان سيستان و بلوچستان ايجاد كرده است.
طوفانهاي شن و بادهاي 120 روزه تالاب هامون را محلي براي تاخت و تاز خود كردهاند و حاشيهنشينان هامون را مجبور به ترك خانه و كاشانه كرده است؛ و در اين ميان چه بسيار روستاهايي كه در زير اين طوفانهاي سهمگين شن مدفون شدهاند.
شايانفر، مدير كل مديريت بحران استان سيستان و بلوچستان نيز در اين زمينه با اشاره به پديده ريزگردها، ميافزايد: موضوع ريزگردها بايستي رويكرد زيست محيطي مهم استان تلفي شود و اين مسئله از نظر پدافند غيرعامل نيز مورد بررسي و توجه قرار گيرد.
وي ادامه داد: به لحاظ خشكساليهاي يك دهه اخير تداوم طوفانهاي شنهاي روان و ذرات گرد و غبار به طور متوسط به بيش از 176 روز در سال رسيده و اين مهم عزم جدي و هماهنگي در مديريت بحران استان ميطلبد.
فقط يك تا 2 درصد هامون آب دارد
-----------------------------------------
تورج همتي، مدير كل محيط زيست استان سيستان و بلوچستان در اين باره با اعلام خبر خشك شدن تالاب هامون به خبرنگار فارس ميگويد: اين شرايط هامون را به سمت وضعيت بحراني ميبرد.
وي در ادامه با اشاره به گرماي هوا و عدم تأمين حقآبه هامون از سوي كشور افغانستان نيز ميافزايد: مساحت تالاب در كنوانسيون رامسر 60 هزار هكتار است كه هامون "پوزك "10 هزار هكتار و هامون " صابري " و "هيرمند "50 هزار هكتار آن را دربرگرفته است.
به گفته همتي در زمان پر آبي مساحت كل تالاب هامون 5 هزار و 200 كيلومتر مربع است.
وي در پاسخ به اين پرسش كه در حال حاضر چند درصد تالاب آب دارد؟ ميگويد: در حال حاضر بين يك تا 2 درصد تالاب هامون آب دارد.
در حالي كه مشكلات، طاقت هامون را طاق كرده و تاولهاي خشكسالي يكي پس از ديگري چهره هامون را كريه ميكنند مسئولان محيط زيست همچنان به دنبال تدوين برنامه مديريتي اين تالاب هستند؛ برنامهاي كه قرار است با اجراي آن هامون را از خشك شدن نجات دهند.
مشكل هامون قطع حقابه از طريق هيرمند است
-----------------------------------------------------------------
علي محمد شاعري، قائم مقام سازمان محيط زيست در اين رابطه به فارس ميگويد: قصد داريم برنامه مديريتي تالاب هامون را تا پايان سال به نتيجه قابل قبولي برسانيم.
وي با اشاره به اينكه برنامه مديريتي نوشته شده براي بهبود شرايط تالاب هامون است، افزود: در حال حاضر مشكل اول تالاب هامون قطع حقابه از طريق هيرمند است.
بدون شك نجات هامون نياز به اجرايي شدن راه حلهايي دارد كه كوتاه اما اثرگذاري زيادي داشته باشند؛ مرتضي فريد سرپرست دفتر زيستگاهها در اين زمينه نيز ميگويد: راهي را كه براي درياچه اروميه دنبال كرديم براي حل مشكل تالاب هامون نيز انجام ميدهيم.
با نگاهي گذرا به وضعيت اخير درياچه اروميه و نابودي زندگي گونههاي گياهي و جانوري اين زيستگاه، همچنين عدم اجراي برنامه مديريتي درياچه اروميه نشان ميدهد كه اگر قرار باشد همان راهي را كه براي اروميه در پيش گرفته شده براي هامون نيز دنبال شود، با توجه به وزش طوفانهاي شن و بيآبي در استان سيستان و بلوچستان، ظرف مدت كوتاهي حتي از همان شاخ و برگهاي خشكيده و چند قطره آب مانده در كف تالاب نيز اثري برجا نخواهد ماند.
واگذاري 10 هزار هكتار از اراضي تالاب هامون به بخش خصوصي
------------------------------------------------------------------------------
در اين ميان مدير كل اداره محيط زيست سيستان و بلوچستان معتقد است با واگذاري مديريت بخشي از تالاب ميتوان از نابودي آن جلوگيري كرد.
همتي با بيان اين مطلب كه 10 هزار هكتار از اراضي تالاب هامون صابري به بخش خصوصي واگذار ميشود، تأكيد ميكند: اين اقدام در راستاي سياستهاي برونسپاري دولت و تحقق اصل 44 قانون اساسي است.
برخي مسئولان محيط زيست اعتقاد دارند انجام اين طرح منتهي به حفاظت بيشتر تالاب ميشود و با واگذاري قطعاتي از تالاب هامون به بخش خصوصي تحت حفاظت ويژه و قرق اختصاصي قرار ميگيرد.
از ديگر مشكلاتي كه باعث متضرر شدن تالاب هامون شده است چراي دامها در مراتع است، همتي در اين زمينه نيز ميگويد: با هماهنگي اداره منابع طبيعي تعادل دام و مراتع را ايجاد كرده و به صورت ويژه اجازه ورود دام را نميدهيم و هر گونه ترددي را در آن محدوده منع ميكنيم.
لايروبي هامون صابري، براي نجات هامون
---------------------------------------------------
عدم لايروبي تالاب هامون صابري نيز كه مزيد بر علت شده است، قرار است با وعدههاي مسئولان محيط زيست انجام شود.
همتي در اين راستا ميگويد: تمام مسيرهاي ورودي آب به تالاب هامون صابري لايروبي ميشود و اعتبارات لازم را اخذ كرديم.
همتي درباره كم آبي هامون ميافزايد: در شرايط ايدهآل تالاب هامون به 10ميليارد متر مكعب آب نياز دارد كه 3 هامون (صابري، هيرمند و پوزك) پر آب و به هم متصل شوند.
پرندهاي در آسمان هامون پر نميزند
----------------------------------------------
در حالي كه 186 گونه پرنده به تالاب هامون مهاجرت ميكردند، گونه خودكا، مرغابيهاي و هواسيلها كه روزگاري زندگي را در هامون به تصوير ميكشاندند، وداع تلخي با هامون كردهاند و اين منطقه را به اميد ديگري ترك گفتند.
خسرو افسري، معاون محيط طبيعي محيط زيست استان سيستان و بلوچستان با هشدار نسبت به كاهش مهاجرت پرندگان به تالاب هامون ميگويد: با توجه به اينكه تالاب هامون كرديور مهاجرت پرندگان آبزي بوده است در سالهاي پرآبي بين 200 تا 300 هزار قطعه پرنده به اين تالاب مهاجرت ميكردند اما هم اكنون با توجه به خشك شدن تالاب مهاجرتي اتفاق نميافتد.
آمارها نشان ميدهد ميزان مهاجرت پرندهها به 40 هزار قطعه كاهش يافته است. ضمن اين در منطقه سيستان تنها10 هزار قطعه پرنده مهاجرت كردهاند.
افغانستان زيربار پرداخت حقابه نميرود
-----------------------------------------------
افسري معتقد است،خشكسالي اخير در تالاب هامون بيسابقه بوده است و بيش از يك دهه است كه اين مشكل زندگي را در منطقه با مشكل مواجه كرده است.
وي همچنين درباره مشكل پرداخت حقابه نيز ميافزايد: اين تالاب مرزي است و مسئله حقابه از سوي سازمان محيط زيست و وزارت كشور و وزارت امور خارجه در حال پيگيري است؛اما به موفقتي دست نيافتهايم و دولت افغانستان پرداخت حقابه را به صورت سالانه را نپذيرفته است.
هر چند هامون بزرگترين درياچه آب شيرين فلات ايران و خاورميانه است، اما خشكيده شدن اين درياچه پيش چشمانمان، غمانگيزترين و تلخترين تابلويي است كه بر ديوار محيط زيست كوبيده ميشود.
منبع اصلي آب هامون رودخانه هيرمند است كه در شرايط سيلابي و ذوب شدن برفها از ارتفاعات كوههاي "بابايغما " در اطراف كابل و هندوكش نيز در اطراف كشور افغانستان آب اين تالاب تأمين ميشود.
هامون يك ظرفيت زيست محيطي و منبع آبي مناسب براي مصارف كشاورزي و دامداري در سيستان و بلوچستان است. ضمن اينكه بر آب و هواي منطقه نيز تأثير بسياري دارد.
همتي با اشاره به ارزشهاي بالاي تالاب هامون ميافزايد: هامون به ورودي آب هيرمند وابسته است؛ كاهش رژيم آبي (از نظر هيدرولوژيكي) در هامون باعث تغيير شديد اكوسيستم و تأثير بر فراواني خدمات زيست محيطي آن دارد.
وي درباره دبي آب (ميزان آب ورودي) رودخانه هيرمند و تأثير آن بر تالاب هامون ميگويد: در حال حاضر دبي آب رودخانه هيرمند (پريان مشترك) به شدت كاهش يافته است و ميزان آب ورودي در تالاب هامون "پوزك " در حال قطع شدن است.
به گفته همتي ميزان آب ورودي آب از "فراهرود " افعانستان به تالاب هامون "صابري " نيز به طور كامل قطع شده است. و آبي كه از شاخه افضل آباد به هامون هيرمند وارد ميشد كاملاً خشك شده است.
ارزش بالاي تالاب هامون بر كسي پوشيده نيست، اما اينروزها تالاب هامون چهره قرباني را به خود گرفته است كه تنها در انتظار معجزه بسر ميبرد تا بلكه با تلاش مسئولان اختلافات حل شود و تلاشها براي برگرداندن آب اين مايه حيات به ثمر بنشيند.
