فضای مجازی، جولانگاهی برای دیپلماسی عمومی

در دنیایی زندگی می‌کنیم که سایه سنگین رسانه‌ها بر همه ابعاد زندگی بشر سایه افکنده است و کمتر پدیده‌ای را می‌توان یافت که از تاثیرات مثبت و منفی رسانه‌ها بی نصیب مانده باشد در این رهگذر روابط سیاسی و دیپلماسی عمومی از بارزترین نمونه‌های ورود بی‌مهابای رسانه و یکه‌تازی فضای مجازی در تعاملات دیپلماتیک به شمار می‌رود.

در این نوشتار پرداختن به تعاریف دیپلماسی عمومی و سازوکار‌های آن هدف اصلی نخواهد بود چرا که موضوع مورد نظر این مقاله، فرازی از دیپلماسی عمومی است که طرح مسئله و جمع بندی آن کاری بس ظریف و دشوار است بنابراین به رسم دلجویی از کسانی که برای اولین بار با این واژه برخورد می‌کنند به این توضیح اکتفا می‌شود که اصطلاح دیپلماسی عمومی اولین بار در امریكا توسط ادموند گولیون رئیس مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر در دانشگاه تافت بكار گرفته شد و عبارت است از ارتباطات معطوف به منافع ملی یك كشور از طریق ارتباط با مردم خارج از مرزهای جغرافیایی(آشنا،1383).

با این تعریف مسائلی از قبیل کلیه دیدارها و اعزام هیئت‌های مختلف به خارج، پذیرش بورس های تحصیلی، ‌برگزاری انواع جشنواره های هنری، همایش ها و سمینارهای فرهنگی و پخش برنامه های صوتی و تصویری و حتی ایجاد سایت های اینترنتی همه و همه در حوزه دیپلماسی عمومی قابل بحث می باشد.

شایان ذکر است دیپلماسی عمومی امروزه از منابع قدرت یک کشور در عرصه بین المللی بشمار می رود، خصوصا اینکه  محورهای پارادایم های سیاسی جهان امروز در حال جا به جایی از ژئوپولتیک و قدرت به سوی توانمندی های فرهنگی  و قدرت نفوذ است. قدرت در چنین وضعیتی تنها از اقناع و اجبار برنمی خیزد، بلکه به شکل فزاینده ای حاصل ارائه اطلاعات و ایجاد جذابیت است و شاید بتوان گفت دیپلماسی عمومی علم و هنر معرفی این قدرت نرم است.

یکی از بخش‌ها و سرفصل‌های بحث دیپلماسی عمومی، به نقش آفرینی رسانه‌ها در زمان سفر رهبران و شخصیت‌های سیاسی  اختصاص دارد که در کتاب "دیپلماسی رسانه‌ای باتمرکز بر نقش سازمان صدا و سیما" به تفصیل به آن پرداخته شده است.

عبارت کلیدی که این بحث در ذیل آن مطرح می‌شود "رویدادهای رسانه‌ای" است و برای اولین بار، توسط دو محقق به نام‌های «دایان وانیل و الیهوکاتز» استفاده شد و کارکردهای آن مورد شناسایی قرار گرفت (Dayan,Katz,1992 ِِِ).

 رویدادهای رسانه‌ای از جمله مواردی است که می توان آن را در کارکرد ابزاری رسانه‌ها دسته بندی کرد. یعنی زمانی که یک شخصیت سیاسی با سفر به یک کشور یا دیدار با همتای خود و یا حتی به منظور شرکت در یک اجلاس بین‌المللی، باعث ایجاد تحولی خاص در روابط خارجی می‌شود و می‌تواند به نقطه عطفی در فضای سیاسی تبدیل شود.

نکته ظریفی که در این بحث وجود دارد، توجه به نقش تعیین کننده رسانه‌ها به ‌این رویداد‌های سیاسی در حوزه دیپلماسی عمومی است؛ به عبارت دیگر چه بسا سفر‌ها و اتفاقات بسیار مهمی که در دنیای سیاست به وقوع می‌پیوندد، ولی به دلیل بایکوت رسانه‌ای و قرار نگرفتن در کانون توجه رسانه‌ها بازتاب ویژه‌ای از آن رویداد مشاهده نمی‌شود و طبیعی است پوشش خبری چند رسانه محلی با فوت پرینت محدود نیز تاثیر چندانی در انعکاس آن نخواهد داشت و مصرف آن جنبه داخلی پیدا می‌کند.

عملا مشاهده می‌کنید که رسانه‌ها در خلق رویداد‌های سیاسی نیز نقش به سزایی ایفا می‌کنند و به همین دلیل است که واژه "media event" متولد گردید. رسانه‌ها در این شرایط در بالاترین درجه از اهمیت قرار دارند و با انعکاس و تا حدی بزرگنمایی رویداد، در تکمیل و تکوین اثر آن رویداد به ایفای نقش می‌پردازند. این رویدادها معمولاً بصورت زنده و توسط هزاران خبرنگار و صدها شبکه تلویزیونی پوشش داده می شوند.

نکته اصلی که در این نوشته مورد تاکید است اهمیت و حساسیت تسلط به قواعد و ظرافت های آشکار و نهان در نحوه انعکاس و چگونگی پوشش خبری در انواع و اقسام رسانه‌های موجود می‌باشد. به عبارت ساده تر یک سخنرانی و یا مصاحبه خبری در دنیای حقیقی تنها یک بار اتفاق می‌افتد و پس  از آن این رسانه‌ها هستند که بر اساس منویات و سیاست های خود همه عناصر این رویداد را دستکاری کرده و مطابق با اهداف از قبل طراحی شده در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند.
 
به تعبیر دیگر این دیدار‌ها و اتفاقات تنها مواد خامی هستند که رسانه‌ها از آنها فراورده های گوناگونی تولید کرده و به بازار مخاطبین عرضه می‌کنند و در واقع این فراورده ها هستند که افکار عمومی را شکل می دهند و نه مواد خام. بنابراین ناگزیر هستیم که بپذیریم بیان مهمترین نکات و برجسته ترین پیام های سیاسی تنها زمانی در خدمت اهداف دیپلماسی عمومی قرار می‌گیرد که که در دستور کار و در چرخه رسانه‌ها قرار گرفته وبه دست "مصرف کننده" برسد.

بر این اساس ایراد سخنرانی و شرکت در گفتگوهای خبری تنها بخشی از وظایف سیاستمداران و نمایندگان ملت ها به شمار می‌رود و بخش مهمتر و حساس تر ماجرا، به مدیریت پیام و ترابری رساندن آن به مخاطبین مربوط می‌شود.

 باید به این نکته اعتراف کرد که در دنیای امروز، بخش دوم یعنی رساندن پیام به مخاطب، به مراتب پیچیده تر و دشوار‌تر از بخش اول است زیرا در اردوگاه رسانه‌ای غرب هزاران نخبه و متخصص، تمام وقت و انرژی خود را به همین قسمت اختصاص داده اند و شاید به همین دلیل باشد که در مهندسی افکار عمومی و بسته بندی پیام‌ها و اخبار، فاصله قابل توجهی با کشورهای مشرق زمین دارند.

برای روشن تر شدن بحث به این نکته اشاره می‌شود که بر اساس آنچه از رسانه‌های داخلی منتشر گردید رئیس جمهور کشورمان در سفر اخیر خود به آمریکا و در طول شش روز اقامت خود در این کشور 21 دیدار با شخصیت های برجسته جهان داشت که حدود 11 مورد آن دیدار با روسای جمهور و نخست وزیران کشورهای دیگر بود.

همچنین در این سفر ‌نشست هایی با  گروه های ضد جنگ و نخبگان امریکا و ایرانیان مقیم آمریکا انجام شد که به طور یقین هر کدام از این نشست ها حاوی نکات بسیار ارزنده و مهمی بوده است که افشا کننده ماهیت استکباری صهیونیسم بین الملل می‌باشد و چه بسا چنین فرصت هایی در آینده قابل تکرار نباشد. طبیعی است که انتظار داشته باشیم هر یک از این دیدارها به صورت کامل و تا حد امکان با تجهیزات حرفه‌ای ضبط شده باشد و از طریق شبکه هایی که با امور بین الملل سازمان صداوسیما یادداشت همکاری رسانه‌ای امضا کرده‌اند و همچنین شبکه های ماهواره‌ای نظیر Press Tv و العالم در بهترین زمان های ممکن پخش شود.

دیپلماسی عمومی در فضای مجازی

 کسانی که با اینترنت و فضای مجازی سروکار دارند به این نکته واقف هستند که با گذر زمان روند انتقال پیام به صورت قابل توجهی از شبکه های تلویزیونی ماهواره‌ای به سمت فضای مجازی در حرکت است و شاید بتوان گفت میزان تاثیرگذاری فضای مجازی نسبت به شبکه های تلویزیونی نیز به صورت فزاینده‌ای در حال افزایش است چرا که امتیازات بی‌شماری در فضای مجازی وجود دارد که تلویزیون های بین المللی به صورت ذاتی از آن بی بهره هستند و بدیهی است که برخی از این امتیازات تنها به کشورهایی تعلق می گیرد که از قواعد حاکم بر فضای مجازی، مطلع باشند و بتوانند در درون سرخرگ های اطلاعاتی این محیط حرکت کنند.

از مهمترین ویژگی های فضای مجازی از بین رفتن عناصر زمان و مکان، امكان استفاده از جاذبه های رنگین، امکان ارتباط دوسویه و مشارکت مخاطبین در مباحث مطرح شده و امكان قرار دادن تولیدات در یك بازه زمانی طولانی (آرشیو) در معرض دید مخاطبان می‌باشد.

از سوی دیگر برخلاف رسانه‌های سنتی، افراد عادی می توانند با ایجاد یك وبلاگ ساده براحتی به طرح مطالب گوناگون  پرداخته و آن را در معرض مخاطبان خود قرار دهند و این درحالی است که سرعت بی رقیب اینترنت موجب شده است تا مطالب تولیدی و پیام های مدنظر در كمترین زمان ممكن بدست مخاطب برسد و از همین رو ضریب تأثیر پیام در شكل دهی به رفتار مخاطب، بالاتر رود.

دقت در ویژگی های فضای مجازی ما را به این حقیقت رهنمون می‌سازد که فضای مجازی مناسب ترین و عملیاتی ترین شکل ارتباط با انسان های خارج از مرزهای جغرافیایی کشور به شمار می رود و به همین دلیل شاید بتوان به تعبیری، دوران جدید را دوران دیپلماسی عمومی از طریق فضای مجازی و پایان یکه تازی و منوپلی شبکه های تلویزیونی دانست.

طبیعی است در این دوران بهانه دولتمردان در سانسور و جریان یک سویه اطلاعات و سیر نزولی اخبار از شمال به جنوب کمتر قابل قبول باشد و در مقابل انتظار داشته باشیم با بکار گیری پتانسیل ها و ظرفیت های نیروی انسانی جوان و خلاق و همچنین اختصاص بودجه برای فراهم آوردن زیرساخت های مناسب، حضوری پر شور و با طراوت را در این عرصه شاهد باشیم.

در همین راستا برخی از دست اندرکاران و مسئولین علاقه شدیدی به ارائه گزارش های پر زرق وبرق و آمارهای خوشحال کننده دارند ولی به نظر می‌رسد کتمان ضعف های موجود در خصوص عملکرد دیپلماسی عمومی از طریق فضای مجازی، موجب می‌شود کاستی ها و مشکلات همچنان دست نخورده باقی بماند و قطار پر شتاب رسانه با سرعت از کنار ما بگذرد و ما همچنان، اندر خم یک کوچه باقی بمانیم.
 
حال با در نظر گرفتن این شرایط چاره‌ای جز بازنگری در تدارکات و پشتیبانی رسانه‌ای خود در فضای مجازی نداریم و باید به صراحت و با کمال فروتنی زانوی شاگری در مقابل اساتید این حوزه بر زمین بگذاریم و بپذیریم در دنیای امروز هر رشته و حرفه‌ای، اساتید و دانشمندانی دارد که وظیفه آنها پیشتاز بودن در آن عرصه است و رسانه نیز از این قاعده مستثنی نیست.

*کارشناس روابط بین الملل

منابع:

1-آشنا، حسام الدین(1383).فرهنگ ، ارتباطات و سیاست خارجی، ارائه مدلی برای دیپلماسی عمومی.فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق علیه السلام شماره 21

2- اسماعیلی  ،محمد (1388) ،"دیپلماسی رسانه‌‌ای با تمرکز بر نقش سازمان صد وسیما " انتشارات جام جم