کودکان انتظار، داستان يک سرنوشت
جام جم: ليلا پس از 2 ساعت ماندن، آماده رفتن شد. ناگهان صدايي در درونش پيچيد. صدايي به وسعت زندگي دوباره. يکي آرام و معصوم گفت: «مامان منو ميبري خونه!». زن خيره به او نگريست و پس از مکثي کوتاه پاسخ داد: بزودي. به زن شوکي کوتاه وارد شد. تعجب کرد اما ترديد نداشت. صداي معصومانه کودک هر لحظه در وجودش تکرار ميشد.
حالا ليلا پشت در يکي از مراکز بهزيستي به انتظار امضاي يک مسوول نشسته است و آرام داستان آن روز حضور خود در بهزيستي و ديدارش با اين کودک را در يکي از مراکز نگهداري کودکان بازگو ميکند. داستان تغيير يک سرنوشت با بوي مهر و زندگي؛ هرچند که براي انتشار گفتههايش ترديد داشت، اما وقتي دريافت اين مساله ميتواند انگيزه و تشويقي براي ديگران باشد با اشتياق پذيرفت.
قصه به همين سادگي بود، آغاز يک زندگي جديد. دوباره صداي شيرين يک کودک به خانهاش طراوت ميبخشد. ليلا با دخترش آمده است. دختر او حدود 20 ساله به نظر ميآيد. نکته جالب و مورد توجه در اينباره، نظر ديگر اعضاي خانواده است. مادر پاسخ ميدهد: همه ما براي لحظه ورود کودک به خانه لحظهشماري ميکنيم، حتي اتاقش را تزيين کردهايم و فقط منتظر يک امضا هستيم.
آنها تصميم گرفتهاند که امين موقت کودک شوند. شوهر ليلا در يکي از شهرهاي جنوبي اشتغال دارد و صاحب يک خانه و يک خودرو هستند.
فقط بخوانيد...
در خلال گفتگو مدام به اين بانوي نيکانديش، ارزش کار انساني او را يادآور ميشوم و ناخودآگاه با واژههاي کليشهاي تحسينشان ميکنم. به اين مادر مهربان که 45 سال دارد، ميگويم: ضريب خوشبختي اين کودک نسبت به بسياري از کودکان بالاست، چراکه بسياري از بچهها به دليل نقص جسماني از تجربه گرم کانون خانواده محروم ميمانند و زندگي آنها در همين مراکز بهزيستي ادامه پيدا ميکند و کمتر کسي يا شايد هيچ کس حاضر به پذيرش و پرورش آنها در خانواده نيست و روح لطيفشان بيتجربه پدر، مادر و خواهر و... پرورش مييابد.
پاسخ او ماتم کرد، واژهها در درونم فروريختتند و شايد کمي شرمسار از گفته خود. ليلا گفت: پسر ما! معلول حرکتي است از يک دست و يک پا. او نميتواند حتي يک تراش و يا مداد را در دستش نگه دارد! اما مهم نيست. پسر ما سال آينده به مدرسه خواهد رفت و همه شما تواناييهاي او را خواهيد ديد.
در بيان اهميت اين موضوع همين مساله کافي است که پيامبر گرانقدر اسلام نيز پرورش يافته دايهاي مهربان بود.
امين موقت، آسانتر از فرزندخواندگي
واژه فرزندخوانده براي بسياري از مردم آشناست. در فرزندخواندگي بسياري از خانوادهها به دليل شرايط خاص قانوني از پذيرش سرپرستي بازميمانند. از سويي ديگر چنان که اخيرا يکي از مسوولان سازمان بهزيستي عنوان کرده است، براي هر کودک جهت فرزندخواندگي 8 خانواده متقاضي وجود دارد که آن هم با توجه به شرايط متقاضيان بسته به شهر و موقعيت بايد يک دوره زماني طولاني در انتظار بماند، اما در طرح شبه خانواده امين موقت چنين انتظاري وجود ندارد. ليلا در اينباره ميگويد حدود 3 ماه است که براي پذيرش کودک مورد نظر اقدام کردهاند و بزودي فرزند خود را تحويل خواهند گرفت.
نکته مهم آن که همه کودکان نيز شرايط فرزندخواندگي را ندارند. از اينرو براساس قانون 1187 مدني، موضوع امين موقت پيشبيني شده است که ميتوان فرزنداني را که شرايط واگذاري به صورت فرزندخوانده ندارند، به خانوادهها معرفي کرد.
بنابراين در طرح شبه خانواده امين موقت، دشواريها و قواعد سختگيرانه فرزندخواندگي وجود ندارد. براساس قانون فرزندخواندگي، زوج متقاضي بايد يک سوم از اموال خود را به صورت ثبت شده به نام کودک کند كه بسياري از خانوادهها به اين قانون انتقاد دارند، اما چنين ضابطهاي براي امين موقت وجود ندارد.
اين طرح در کل با هدف پيشگيري از اقامت درازمدت کودکان در مراکز و پيشگيري از مشکلات عاطفي کودکان، پيشبرد و تداوم موسسهزدايي و براساس تجارب علمي پيشنهاد شده است.
در طرح امين موقت هر خانواده متقاضي که شرايط پذيرش کودک را داشته باشد، ميتواند متولي يک الي 3 کودک شود.
شرايط خانوادههاي متقاضي «امين موقت»
براساس قوانين، خانوادههايي که داوطلب طرح امين موقت هستند بايد داراي شرايطي باشند که بدون شک مقايسه اين قوانين نسبت به فرزندخواندگي داراي تفاوتهاي آشکاري است.
اين قوانين بدين شرح است:
1 ـ اعضاي خانواده بايد ايراني، مسلمان، متعهد، معتقد به مباني اعتقادي و اسلامي، فاقد سوء پيشينه کيفري، مشهور به حسن اخلاق، داراي انسجام، توانايي و مهارت کافي در پرورش کودکان باشند.
2 ـ با توجه به سن و جنسيت فرزند و مدت نگهداري، اعضاي خانواده بايد متعهد به رعايت دقيق موازين شرعي و پرورش اسلامي باشند و به آن عمل کنند.
3 ـ برخورداري اعضاي خانواده از سلامت روان و سلامت جسماني در حد ايفاي نقش و مسووليت، نسبت به فرزندان و حقوق آنان.
4 ـ خانوادههاي داوطلب بايد حداقل داراي مدرک تحصيلي ديپلم باشند. داوطلبان داراي کارشناسي علوم تربيتي، روانشناسي، جامعهشناسي و مددکاري در اولويت هستند.
5 ـ خانوادههاي داوطلب بايد در کار با کودک داراي شناخت و تجربه لازم باشند و توانايي آنها در حمايت از کودکان، مورد ارزيابي لازم قرار گيرد.
6 ـ بستگان سببي و نسبي کودک در صورت واجد شرايط بودن در اولويت قرار ميگيرند.
7 ـ سن زوجين داوطلب بايد حداقل 25 سال و حداکثر 50 سال باشد.
8 ـ پس از پذيرش فرزندان در خانواده، تعداد اعضاي خانواده نبايد از 7 نفر تجاوز كند.
9 ـ خانواده داوطلب ميبايست از تمکن مالي مناسب برخوردار باشند.
10 ـ خانمهاي فاقد همسر در صورت دارا بودن ساير شرايط با تاييد کميته شبهخانواده استان ميتوانند سرپرستي يك الي 3 کودک دختر را عهدهدار شوند.
شرايط کودکان براي واگذاري
بدون شک همه كودکان دوست دارند در کانون خانواده زندگي کنند. اماچه کودکاني مشمول طرح «امين موقت» ميشوند و هدف از اين طرح چيست؟ کودکان مقيم شبانهروزيها، با هدف زمينهسازي مناسب مددکاري، انتخاب و به صورت کوتاهمدت يا بلندمدت جهت زندگي، به خانواههاي داوطلب واجد صلاحيت منتقل ميشوند. برخلاف فرزندخواندگي در اين طرح امکان سرپرستي يک کودک که در اصطلاح بدسرپرست بوده است نيز وجود دارد.
اين مساله موهبت تجربه خانواده را براي بسياري از کودکان و همچنين خانوادهها فراهم ميکند. البته چنان که از نام طرح پيداست اين نگهداري ميتواند به صورت موقت، قابليت تمديد نامحدود داشته باشد و به اين ترتيب بسياري از محدوديتهاي موجود که بر سر راه فرزندخواندگي وجود دارد، در اين طرح وجود ندارد.
همهکودکان زيبا هستند
ليلا آن روز با يک جمله كودك، فرزند دلخواه خود را يافت و مجدانه پيگير بردن او به خانهاش شد و در حقيقت از همان ابتدا رابطه عاطفي ميان آنها شکل گرفت. او درباره انتخاب کودک از سوي خانوادهها حضور در مراکز نگهداري را پيشنهاد ميدهد. در هر حال پس از آن که يک خانواده براساس منويات خيرخواهانه تصميم گرفت كه امين موقت كودكي باشد، ميتواند براساس شرايط از پيش تعيين شده، کودکي را با توجه به شرايط خود انتخاب کند. در اين مرحله فرزندان واجد شرايط با مطالعه کارشناسي و نظر فرزند، نظر سرپرست شبهخانواده و با در نظر گرفتن مصالح تربيتي و حقوقي کودک انتخاب ميشوند. البته ويژگيهاي کودک و خانوادههاي داوطلب با هدف افزايش موفقيت شبهخانواده مورد بررسي دقيق کارشناسي قرار ميگيرد. اين مساله به منظور پايين آوردن ريسک در عدم موفقيت است.
گام بعدي شناسايي و تاييد صلاحيت خانوادههاي داوطلب است که اين امر طي گزارشهاي مددکاري صورت ميپذيرد. گزينش خانواده داوطلب از طريق کميته شبهخانواده هر استان که شامل: مديرکل استان، معاون امور اجتماعي استان، کارشناس شبهخانواده استان، مدير بهزيستي شهرستان و کارشناس حقوقي استان انجام ميگيرد.صدور حکم امين موقت از سوي مراجع قضايي نيز در پايان کار قرار دارد که براساس آن انتقال ضابطهمند و قانوني تحويل کودک به خانواده با صدور معرفينامه به مراجع قضايي صورت ميگيرد.
نظارت بر وضعيت کودک در خانه
خانوادههايي که موفق به پذيرش کودک ميشوند، بايد منتظر باشند تا وضعيت کودک مورد نظارت مستمر کارشناسان قرار گيرد. همان طور كه ليلا هم تصريح ميکند که چندين بار از محل زندگي او بازديد به عمل آمده است. پس از هر محله بازديد گزارشهاي لازم در پرونده اجتماعي کودک درج ميشود. پس از تحويل کودک به خانواده، بايد اقدامات لازم در زمينه رفع نيازهاي اساسي کودک از جمله تامين نيازهاي جسماني، رواني، عاطفي، فرهنگي، اجتماعي، بهداشتي و تحصيلي کودک از طريق اعضاي خانواده فراهم شود.
لازم به ذکر است در صورتي که تداوم زندگي کودک در شبهخانواده به صلاح وي نباشد و يا کودک با سوءرفتار و بيتوجهي روبهرو باشد و يا بنا بر گزارشي، کارشناس حقوقي بازگشت کودک را ضروري بداند، نسبت به بازپسگيري کودک از شبهخانواده اقدام خواهد شد. اين نظارت مطابق با اصول پذيرفته شده جهاني است و براساس ماده 25 پيمان جهاني حقوق کودک، وضعيت کودکي که از طرف دولت به افراد يا خانواده سپرده ميشود، بايد مورد ارزيابي منظم قرار گيرد.
کودکان انتظار...
ليلا هنوز روزشماري ميکند، اتاق فرزندش آراسته شده با کاغذ رنگي و ماشينهاي کوکي. روز ورود او جشني برپا خواهد بود و اين جشن در تمام زندگي پسر 6 ساله ادامه خواهد يافت. او دوست دارد عکس اتاق پسر جديدش در روزنامه چاپ شود، اما بعد منصرف ميشود. البته مدام تاکيد ميکند که گزارش ترغيبکننده خانوادهها باشد براي گرفتن بچهها از مراکز نگهداري.
با وجود اين هنوز چشمهاي زيبا و معصوم بسياري هستند که به تمناي يک آغوش گرم در زير سقف شهر به در دوخته شده است، تا شايد شبي با لالايي پرمهر مادر به خواب فرشتهها بروند و سحرگاه بر سفره عشق بنشينند. آنگاه که اين نوباوگان به بار بنشينند، سرشار از خاطر خواهند بود، خاطره بچههاي محل، مدرسه... مثل همه بچههاي دنيا.
