فرار از درآمدهای نفتی

رهبر انقلاب اسلامی با نگاه به همه‌ی جوانب كشور و با در نظر گرفتن شرایط روز سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، تاریخی و ... شعار «همت مضاعف و كار مضاعف» را برای امسال برگزیده‌اند. با توجه به استعدادهای موجود كشور در تمام زمینه‌ها و به‌ویژه از ‌منظر سرمایه، نیروی انسانی و مهارت‌های مختلف، می‌توان اظهار داشت كه جمهوری اسلامی ایران برای توسعه در تمامی عرصه‌ها و ‌برای دستیابی به پیشرفت‌های اقتصادی استحقاق افزون‌تری دارد. طبیعی است كه دستیابی به اهداف نظام و تحقق توسعه‌ی اقتصادی، با همت و كار مضاعف امكان‌پذیر است. تنها با خواست، اراده و تلاش است كه به‌طور عملی می‌توان به موفقیت‌های اقتصادی دست یافت.

توجه به ظرفیت‌های خالی

به بیان دیگر، نوعی ظرفیت خالی در اقتصاد ایران وجود دارد كه تنها با تلاش بیشتر و یك خواست عمومی برای پیشرفت، امكان تحقق آن وجود دارد. از این رو رهبر معظم انقلاب با برگزیدن شعار همت مضاعف و كار مضاعف برای نام امسال خواسته‌اند كه این پیام به آحاد مردم ایران اسلامی منتقل شود تا از این طریق اقدام‌های چشمگیر و مؤثرتری برای تحقق توسعه و پیشرفت اقتصادی میهن‌مان انجام شود.

آنچه در شعار امسال از سوی رهبر انقلاب اسلامی ‌مورد توجه و تأكید ‌‌بوده، تنها مربوط به مردم نیست. مردم ‌تنها یك وجه ‌از این مجموعه برای تحقق اهداف هستند‌، بنگاه‌های اقتصادی و دولت نیز وجوه دیگر این مجموعه را تشكیل می‌دهند. تحقق شعار همت و كار مضاعف و پیشرفت اقتصادی بیشتر، مثلثی است كه یك ضلع آن را خانوارها، یك ضلع آن را دولت و ضلع دیگر آن را بنگاه‌های اقتصادی ‌پدید می‌آورند. خانوارها، دولت و بنگاه‌های اقتصادی باید در بخش سیاست‌گذاری و فراهم كردن امكانات مورد نیاز برای توسعه‌ی كشور و پیشرفت اقتصادی بیشتر، طوری عمل كنند كه تكمیل‌كننده‌ی كار یكدیگر باشند. البته مردم در كانون این خواسته قرار دارند. یعنی اگر مردم در كانون این خواسته قرار بگیرند، اهداف و پیشرفت مورد نظر محقق می‌شود، بنگاه‌های اقتصادی و دولت هم نقش اساسی دارند.

در این میان شعار اصلاح الگوی مصرف كه از سوی رهبر انقلاب اسلامی برای نام سال گذشته انتخاب شد، با شعار امسال ارتباط نزدیكی دارد؛ هر دو شعار، وجوهی از پیشرفت همه‌جانبه‌ای هستند كه اقتصاد هم بخشی از آن را شامل می‌شود. وقتی الگوی مصرف اصلاح می‌شود، به تبع آن، تلفات و مصرف بی‌رویه نیز كاهش می‌یابد و در نتیجه بهره‌وری ‌نیز افز‌و‌ن ‌می‌گردد. با افزایش بهره‌وری، تولید رشد می‌كند و رفاه مردم نیز بهبود می‌یابد. مجموعه‌ی این عوامل سرانجام موجب پیشرفت اقتصادی می‌شود.

شعار اصلاح الگوی مصرف در سال گذشته با هدف بهبود بهره‌وری، به‌نوعی با پیشرفت اقتصادی ارتباط داشت. شعار همت و كار مضاعف نیز این نكته را یادآور می‌شود كه با همت و كار مضاعف و استفاده‌‌ی حداكثری از ظرفیت‌های اقتصاد می‌توان به پیشرفت‌های بیشتری دست یافت. 

مهندسی معكوس

اما این‌كه هم‌اكنون كشور در كدامین عرصه‌ها نیازمند همت و كار مضاعف است و این‌كه كدام عرصه برای تلاش بیشتر در اولویت بیشتری قرار دارد، اندكی مشكل است. برای تحقق این شعار نمی‌توان به‌طور مشخص به یك عرصه‌ی خاص همچون فرهنگ یا اقتصاد اولویت داد. آنچه مسلم است، باید نقاط ضعف را شناسایی كرد. یعنی باید مشكلات و كمبودها‌ی مسیر دستیابی به یك هدف مشخص در پیشرفت اقتصادی ‌را شناخت و برای برطرف كردن آن راه حل ارائه ‌نمود. برای این منظور می‌توان از مهندسی معكوس استفاده كرد. یعنی بررسی ‌كرد كه برای دستیابی به اهداف ‌به چه ابزار و وسایلی نیاز است. در مرحله‌ی بعد‌، ابزار مورد نیاز مشخص می‌كند كه اولویت‌ها كدام است.

یكی از مقوله‌های اساسی در بخش فرهنگ كه پیشرفت اقتصادی را محقق می‌كند، تغییر باور فرهنگی در مردم است. مثلاً این باور وجود دارد كه هر كس بیشتر تلاش ‌كند، در نزد خدا و مردم مقبول‌تر است و موجب پیشرفت می‌شود. از این رو لازم است ‌كه چنین اعتقادهایی ‌را احیا و تبیین ‌نمود. نوعی زهدگرایی بی‌رویه، عدم تلاش یا به عبارتی پناه بردن به رانت‌های اقتصادی كه ویژگی اقتصادهای نفتی است، موجب می‌شود ‌كه ‌برخی طبقات به جای این‌كه یاد بگیرند با تلاش بیشتر به رشد، توسعه، تولید، پیشرفت اقتصادی و ثروت دست پیدا كنند، بر چگونگی مصرف تمركز ‌كنند.

تغییر باورهای فرهنگی

به لحاظ ماهیت رانت‌گونه‌ی درآمدهای نفتی، برخی ‌فعالان اقتصادی به جای این‌كه در چرخه‌ی تولید قرار بگیرند، در صددند تا در چرخه‌ی توزیع رانت‌های نفتی قرار بگیرند تا از این طریق رشد كنند. با این نگاه، تولید به یك مقوله‌ی دست دوم تبدیل می‌شود. بر همین اساس است كه كشورهای نفت‌خیز راه دشوارتری برای پیشرفت پیش رو دارند. برای تغییر این فرهنگ، ‌مهم است كه در اصلاح فرهنگی و تغییر باورهای فرهنگی جهتی را انتخاب كرد ‌كه در مسیر پیشرفت اقتصادی سودمند باشد.

اگر علمایی كه در مسیر پژوهش‌های اسلامی فعالیت می‌كنند، بتوانند فرهنگ مردم را در این جهت اصلاح كنند كه كار بیشتر و تولید ثروت بیشتر پسندیده و خوب است، این موضوع می‌تواند جامعه را به سوی مراحل بالاتری از پیشرفت هدایت كند. بر این اساس، این مسئله یك مقوله‌ی فرهنگی است، اما صرفاً مربوط به كار فرهنگی نمی‌شود. به عبارت دیگر، پیشرفت اقتصادی، بسیاری از موضوع‌ها و عرصه‌ها را شامل می‌شود. مثلاً تربیت نیروی متخصص یكی از این موارد است. افزایش سرمایه‌گذاری‌ها از دیگر لوازم پیشرفت اقتصادی است. امروزه كشورهایی می‌توانند بیشتر پیشرفت كنند كه نرخ سرمایه‌گذاری بالاتری داشته باشند.

 اگر مجموعه‌ی تولید و درآمد در یك كشور را 100 واحد فرض ‌كنیم، با اختصاص 25 تا 40 واحد از این رقم به سرمایه‌گذاری‌های جدید، به‌طور قطع آینده‌ی مطلوب‌تری در انتظار این كشور خواهد بود‌، اما كشورهایی كه كمتر از 25 درصد از تولید خود را صرف سرمایه‌گذاری كنند، توسعه‌ای نخواهند داشت و پاسخ‌گوی رشد جمعیت خود نیستند. از این رو توانایی فراهم ‌آوردن فرصت‌های شغلی مناسب را نیز ندارند، زیرا ایجاد هر فرصت شغلی نیازمند ‌به سرمایه‌گذاری جدید است.

هر چه فناوری پیشرفته‌تر باشد، میزان سرمایه‌گذاری كه باید انجام شود نیز بیشتر است. مثلاً ایجاد یك فرصت شغلی در صنعت پتروشیمی، ممكن است به صدها میلیون تومان سرمایه‌گذاری جدید نیاز داشته باشد، در حالی كه ایجاد این فرصت در بافندگی فرش، به حدود چهار میلیون تومان سرمایه‌گذاری جدید نیازمند است. بر این اساس و با توجه به اهمیت كار، حجم سرمایه‌گذاری تغییر می‌كند و برای این منظور باید معیارهای مختلفی همچون مزیت نسبی را در نظر گرفت. برای رسیدن به پیشرفت اقتصادی باید در زمینه‌ی توسعه‌ی انسانی، توسعه‌ی سرمایه‌گذاری‌های فیزیكی و همچنین در تغییر فرهنگ كار و تلاش و تولید ثروت تلاش‌های چشمگیری ‌نمود.

این شعارها ابزار نیست

برای عملی كردن شعار همت و كار مضاعف در سال جاری باید به‌طور پیوسته آن را در تمام امور و عرصه‌ها جاری كنیم. نباید به ‌این شعار فقط از جنبه‌ی تبلیغاتی توجه ‌كرد، استفاده‌ی ابزاری از ‌چنین شعاری و ساده‌نگری در باره‌ی آنها صحیح نیست. مشاهده می‌شود كه برخی دستگاه‌های دولتی یك روز پس از فرمایش‌ رهبر انقلاب اسلامی در سال نو و برگزیده شدن نام سال از سوی ایشان، پارچه‌نوشته‌ها و تابلو‌های تبلیغاتی در این زمینه را در سطح شهر نصب كردند. باید توجه داشت كه با چنین حركت‌هایی شعار عملیاتی نمی‌شود. از این رو نباید به شعارهایی كه برای نام سال از سوی رهبر انقلاب اسلامی برگزیده می‌شود، تنها به‌صورت تبلیغاتی نگریست و هر از گاهی از این شعارها به صورت تشریفاتی در سخنرانی‌ها و مراسم‌ها استفاده كرد. عملی ‌نمودن شعارها به فعالیت‌های افزون بر این‌ها نیاز دارد.

برای تحقق شعار همت و كار مضاعف باید متقاضیان و مخاطبان آن را شناسایی كرد و شعار را برای آنان تبیین نمود ‌یعنی اگر مردم، بنگاه‌های اقتصادی و دولت احساس كنند كه با پیشرفت اقتصادی، وضعیت بهتری پیدا می‌كنند، به‌طور طبیعی تلاش می‌كنند تا به این شعار پاسخ مثبت دهند. مثلاً اگر كارگر یك كارخانه احساس كند كه با كار بیشتر می‌تواند موجب افزایش تولید شود و همچنین درك كند كه این كار مقبول است، حتماً تلاش بیشتری خواهد كرد. باید آحاد جامعه در مواهب پیشرفت اقتصادی كشور سهیم شوند و خود را در روند توسعه مؤثر ببینند. اگر كارگر، مهندس و نیروی كار احساس كنند كه از افزایش تولید سهمی دارند، در فرآیند تلاش بیشتر برای توسعه كشور سهیم می‌شوند. قاعدتاً افزیش تولید و كار همه متعلق به صاحب كارخانه نیست، بلكه به نیروهای كاری كارخانه نیز مرتبط است.

در واقع همه باید احساس كنند كه از آثار پیشرفت اقتصادی كه در اثر همت و كار مضاعف ایجاد می‌شود، سهمی دارند. بر این اساس تحقق همت و كار مضاعف از حالت صوری و شعارزدگی خارج می‌شود و به یك مسئله‌ی واقعی تبدیل ‌می‌گردد و همه خواهان مشاركت در این فرآیند می‌شوند.

* دکتر داوود دانش جعفری عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام

منبع: khamenei.ir