از تلگراف جنگی تا ایستگاه‌های مرموز اعداد/قسمت اول رمز گشایی رادیویی

به گزارش خبرنگار دفاعی و امنیتی تابناک؛سال‌ها پیش از آنکه اینترنت، ماهواره، تلفن همراه و شبکه‌های رمزنگاری‌شده وارد میدان ارتباطات شوند، یک فناوری ساده، اما بسیار قدرتمند وجود داشت که می‌توانست پیام را هزاران کیلومتر جابه‌جا کند؛ رادیو. همین ویژگی باعث شد خیلی زود نظامیان و سرویس‌های اطلاعاتی متوجه شوند که امواج رادیویی فقط برای پخش اخبار و موسیقی نیستند و می‌توان از آنها برای انتقال پیام‌هایی استفاده کرد که گیرنده واقعی‌شان کیلومتر‌ها دورتر، پشت مرز‌های کشور دیگری نشسته است. تاریخچه پیام‌های رمزی رادیویی دست‌کم به جنگ جهانی اول می‌رسد و نمونه‌هایی از دریافت رشته‌های عددی رمزگذاری‌شده در همان دوران ثبت شده است.

نکته جالب این بود که برای انتقال یک پیام محرمانه الزاماً لازم نبود فرستنده و گیرنده با یکدیگر ارتباط دوطرفه داشته باشند. فرستنده می‌توانست پیام را روی یک موج رادیویی منتشر کند و هر گیرنده‌ای که گیرنده مناسب، زمان و فرکانس درست را می‌دانست، آن را دریافت کند. این روش بعد‌ها در ادبیات اطلاعاتی با مفهوم ارتباط یک‌طرفه یا One-Way Voice Link شناخته شد؛ روشی که از نظر عملیاتی یک مزیت بزرگ داشت، چون گیرنده مجبور نبود برای پاسخ دادن فرستنده را از موقعیت خودش مطلع کند. اسناد تاریخی منتشرشده درباره فعالیت‌های جنگ سرد نشان می‌دهد که سرویس‌های اطلاعاتی از چنین پخش‌هایی برای رساندن پیام به مأموران خود استفاده می‌کردند.

 

اما چرا عدد؟ چرا به جای یک جمله عادی، صدایی باید پشت سر هم عدد بخواند؟ پاسخ در این است که پیام اصلی قرار نبود مستقیماً از روی امواج قابل فهم باشد. آنچه شنونده عمومی می‌شنید، در بسیاری از موارد فقط یک متن رمز‌شده بود. گیرنده‌ای که کلید مناسب را در اختیار داشت می‌توانست این رشته اعداد را به پیام دیگری تبدیل کند، در حالی که برای فردی که فقط یک رادیوی معمولی در اختیار داشت، آنچه می‌شنید چیزی جز مجموعه‌ای از اعداد بی‌معنی نبود.

 

این روش به‌خصوص زمانی جذاب می‌شد که رمز مورد استفاده یک one-time pad یا صفحه یک‌بارمصرف باشد. در چنین ساختاری، اگر کلید به شکل صحیح و فقط یک بار استفاده شود، از نظر نظری شکستن رمز بدون در اختیار داشتن کلید امکان‌پذیر نیست. همین ویژگی باعث شد پیام‌های عددی روی موج کوتاه در دوران جنگ سرد به یکی از شناخته‌شده‌ترین ابزار‌های ارتباط مخفی تبدیل شوند. منابع تاریخی و مطالعات مربوط به ایستگاه‌های اعداد تأکید می‌کنند که استفاده از این نوع رمزنگاری یکی از دلایل اصلی دشواری تحلیل محتوای واقعی این پیام‌ها بوده است.

 

جنگ جهانی دوم مرحله دیگری در این داستان بود. در آن دوره، رادیو به ابزار مهمی برای ارتباط با نیرو‌های مقاومت و عناصر عملیاتی در مناطق تحت اشغال تبدیل شد. نمونه معروف، استفاده از پیام‌های رمز‌شده در برنامه‌های رادیویی بی‌بی‌سی برای ارتباط با مقاومت فرانسه بود. گاهی یک عبارت ظاهراً بی‌معنی یا حتی یک جمله معمولی، برای مخاطبی که کلید و زمینه لازم را داشت، معنایی کاملاً متفاوت پیدا می‌کرد. در چنین شرایطی، ارزش پیام نه در چیزی بود که عموم مردم می‌شنیدند، بلکه در چیزی بود که گیرنده مشخص می‌دانست باید از آن برداشت کند.

 

با آغاز جنگ سرد، این روش به شکل حرفه‌ای‌تری ادامه پیدا کرد. رادیو‌های موج کوتاه به دلیل ویژگی انتشار امواج HF می‌توانستند در شرایط مناسب مسافت‌های بسیار طولانی را پوشش دهند. انعکاس امواج از یونوسفر باعث می‌شود یک فرستنده زمینی بتواند، بسته به شرایط جوی و خورشیدی و طراحی سامانه، سیگنال خود را بسیار فراتر از خط دید مستقیم منتشر کند. برای همین، دریافت‌کننده لازم نبود در نزدیکی فرستنده باشد و همین موضوع جذابیت ارتباط یک‌طرفه را برای عملیات اطلاعاتی بالا می‌برد.

 

اینجا همان چیزی متولد شد که بعد‌ها علاقه‌مندان رادیو به آن لقب Numbers Station یا «ایستگاه اعداد» دادند. این نام الزاماً یک عنوان رسمی دولتی نبود؛ بیشتر اصطلاحی بود که جامعه شنوندگان و پژوهشگران رادیویی برای توصیف پخش‌هایی استفاده کردند که در آنها اعداد یا حروف به‌شکل منظم و تکرارشونده خوانده می‌شدند. بعضی از این ایستگاه‌ها الگوی ثابت داشتند، برخی در زمان‌های مشخص روی هوا می‌آمدند و برخی نیز تغییراتی در فرکانس یا شیوه پخش خود ایجاد می‌کردند.

 

ساختار بسیاری از این پخش‌ها نیز تصادفی نبود. معمولاً ابتدا یک شناسه یا عبارت آغازین شنیده می‌شد، سپس پیام وارد مرحله اصلی می‌شد و گروه‌هایی از اعداد خوانده می‌شدند. در برخی نمونه‌های تاریخی، گروه‌ها پنج‌رقمی بودند و پیام ممکن بود دوباره تکرار شود. در پایان نیز یک عبارت مشخص برای پایان انتقال استفاده می‌شد. اسناد منتشرشده از آرشیو ضدجاسوسی شوروی حتی نمونه‌هایی را نشان می‌دهند که در آنها شناسه، علامت آغاز، تعداد گروه‌های پیام، خود گروه‌های عددی و علامت پایان، همگی ساختار مشخصی داشته‌اند.

 

نکته مهم اینجاست که شنیدن چنین ساختاری به‌تنهایی به معنای جاسوسی نیست. یک سیگنال رادیویی که شامل اعداد تکراری است می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از آزمون فنی و مخابراتی گرفته تا سامانه‌های نظامی، دریایی، هوانوردی یا ارتباطات اطلاعاتی. حتی در تاریخ رادیو مواردی وجود داشته که یک سیگنال ابتدا به‌عنوان «ایستگاه اعداد» تصور شده، اما بعداً مشخص شده که کاربرد دیگری داشته است؛ بنابراین نخستین درس تاریخی این پدیده این است که از شکل پیام نمی‌توان به‌تنهایی هویت فرستنده را تعیین کرد.

با این حال، سابقه تاریخی نشان می‌دهد که این روش واقعاً در عملیات اطلاعاتی استفاده شده است. اسناد و پرونده‌های منتشرشده درباره نظارت KGB بر پخش‌های رادیویی غربی در دهه‌های جنگ سرد، نمونه‌هایی از پخش یک‌طرفه، گروه‌های عددی و برنامه‌های مشخص را ثبت کرده‌اند. حتی در این اسناد، ساختار پیام و شیوه ثبت و پایش آن توسط ضدجاسوسی شوروی مستند شده است؛ بنابراین وقتی در عصر تلفن ماهواره‌ای، اینترنت رمزگذاری‌شده و ارتباطات دیجیتال دوباره صدای یک گوینده را می‌شنویم که اعداد را پشت سر هم می‌خواند، دلیل تعجب فقط قدیمی بودن فناوری نیست. اتفاقاً جذابیت اصلی همین تضاد است؛ در جنگی که بخش بزرگی از ارتباطات آن دیجیتال و ماهواره‌ای شده، یک روش متعلق به قرن بیستم هنوز می‌تواند توجه شنوندگان و تحلیلگران را به خود جلب کند.

 

اما برای فهم اینکه چنین پیام‌هایی چگونه کار می‌کنند، باید از خود «عدد» عبور کنیم. عددی که روی موج شنیده می‌شود الزاماً پیام نیست؛ ممکن است فقط ماده اولیه یک فرآیند رمزنگاری باشد. اینکه یک رشته پنج‌رقمی چه معنایی دارد، اینکه تکرار آن چرا اهمیت دارد و اینکه چرا گیرنده‌ای با داشتن یک کلید می‌تواند از میان صد‌ها رقم بی‌معنی یک دستور قابل فهم استخراج کند، داستان دیگری است.

 

داستانی که در گزارش دوم باید وارد قلب آن شویم؛ جایی که دیگر مسئله فقط شنیدن اعداد نیست، بلکه ساختار پیام، شناسه‌ها، گروه‌های عددی، رمز یک‌بارمصرف و تفاوت میان رمز، کد و علامت عملیاتی اهمیت پیدا می‌کند.