آیا آمریکا به تنگه هرمز نیاز ندارد؟

دونالد ترامپ در سخنرانی سه شنبه شب خود(۱۲/۱/۱۴۰۵) به مردم آمریکا گفت ما به تنگه هرمز نیاز نداریم و بدون توجه به نگرانی‌های عمومی در مورد افزایش قیمت نفت، از کشورهای دیگر خواست امنیت این تنگه و عبور و مرور نفت از آن را تامین کنند.

ترامپ از کشورهای وارد کننده نفت هم خواست تا از آمریکا خرید کنند. وی در دوره اول ریاست جمهوری خود در ۲۳/۵/۱۳۹۸ در جمع کارگران ایالت پنسیلوانیا نیز گفته بود: «آمریکا دیگر نیازی به نفت و گاز غرب آسیا ندارد. هدف ما تسلط آمریکا بر بازار انرژی است.»

خلیج فارس حدود ۵۰٪ از ذخایر نفت اثبات شده جهان و ۳۰٪ از ذخایر گاز طبیعی جهان را در خود جای داده و تنگه هرمز، یک گذرگاه راهبردی است که خلیج فارس را به دریاهای آزاد متصل می‌کند. این تنگه، مهمترین گلوگاه ترانزیت نفت جهان است که روزانه بیش از ۲۰٪ از عرضه نفت جهانی از طریق آن جریان می‌یابد و وقتی ترامپ می گوید به تنگه هرمز نیاز ندارد یعنی اینکه اهمیتی برای خلیج فارس قائل نیست.

ولی آیا آمریکا به این منطقه نیاز ندارد؟ این موضوع اجمالا بررسی می شود.

۱. ترامپ پس از ورود به کاخ سفید در دوره دوم ریاست جمهوری، در اولین سفر خارجی خود (غیر از واتیکان که به دلیل فوت پاپ بطور غیرمنتظره انجام شد) به منطقه خلیج فارس و سه کشور عربستان، قطر و امارات سفر کرد.

اولین تماس تلفنی ترامپ با یک رهبر خارجی نیز با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی بود. او در اولین دوره ریاست جمهوری نیز در نخستین سفر خارجی خود در سال ۲۰۱۷، به عربستان سفر کرده بود.

این سفرها باید در چارچوب وابستگی فزاینده واشنگتن به منطقه خلیج فارس برای پیشبرد منافع آمریکا بخصوص در حوزه اقتصادی ارزیابی شود.

ترامپ هنگام اعلام اولویت های برنامه های خود نیز گفته بود بستن قرارداد‌های اقتصادی با کشور‌های عربی ثروتمند غرب آسیا، نقش محوری در اقتصاد کشورش دارد.

او برای حل چالش‌های اقتصادی داخلی، مزایای روابط با کشور‌های خلیج فارس را یادآور شده و امیدوار به جذب یک تریلیون دلار سرمایه‌گذاری فقط از عربستان سعودی بود.

ولیعهد عربستان هم به ترامپ گفته بود که کشورش امیدوار است تجارت و سرمایه‌گذاری با ایالات متحده را به ۶۰۰ میلیارد دلار افزایش دهد، اما ترامپ مجددا از یک تریلیون دلار سرمایه گذاری توسط ریاض صحبت می کرد.

۲. سفر ترامپ به قطر که نخستین سفر یک رئیس‌جمهور آمریکا به دوحه بود، نشانه‌ای مهم از به رسمیت شناختن موقعیت راهبردی این کشور کوچک در خلیج فارس و نشان از نیاز آمریکا به تقویت حضور در این منطقه داشت.

اهدای یک فروند هواپیمای بویینگ ۷۴۷ به قطر، حرکتی نمادین بود که نیاز آمریکا به همکاری اقتصادی در خلیج فارس را تایید می کرد. توقف ترامپ در دوحه و بازاریابی او برای فروش تولیدات آمریکایی که منجر به خرید ۲۱۰ هواپیمای بوئینگ توسط شرکت هواپیمایی قطر به ارزش تقریبی ۹۶ میلیارد دلار شد و توافق‌های دفاعی به ارزش نزدیک به سه میلیارد دلار و همچنین تصمیم دوحه برای سرمایه‌گذاری ده میلیارد دلاری در پایگاه «العدید»، بزرگ‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در غرب آسیا، از نتایج این سفر بود.

۳.در امارات، ترامپ در دیدار با ولیعهد ابوظبی او را دوست و شریک آمریکا خواند و از توافقات با ارزش ۲۰۰ میلیارد دلاری شامل فروش هواپیماهای بوئینگ، پروژه‌های مشترک در حوزه انرژی و فناوری‌های نوین در امارات خبر داد. رئیس دولت امارات هم قول داد که رقمی خیره‌کننده معادل ۱.۴ تریلیون دلار در ایالات متحده سرمایه‌گذاری کند.

۴.سفر ترامپ به خلیج فارس، غیر از منافع اقتصادی، در چارچوب رقابت با چین هم بود چرا که در سال‌های اخیر، چین به یک قدرت اقتصادی و دیجیتال جهانی تبدیل شده و به‌سرعت حضور خود را در منطقه خلیج فارس گسترش داده‌ است.

اقتصادهای بزرگ، از جمله چین، هند، ژاپن و کشورهای اروپایی، رقبای اقتصادی آمریکا در خلیج فارس هستند و این منطقه به دلیل اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی آن، قرن‌هاست که توجه قدرت‌های جهانی را به خود جلب کرده است.

آمریکایی‌ها در مقایسه با توانایی تولید چینی‌ها و کسری تجاری بالای آمریکا به دنبال سلطه بر زنجیره تولید جهانی است و بازار بزرگ خلیج فارس و امضاء توافقنامه‌های هنگفت تجاری و تسلیحاتی با کشورهای این منطقه، ریشه در رقابت جدی این کشور با چین دارد.

۵. دسترسي به نفت خليج فارس بمنظور تأمين نياز رو به رشد آمریکا و حفظ ذخایر نفتی خود و باز بودنمسيرهاي عبور حمل نفت از تنگه هرمز، برای ترامپ از اهميت فوق العاده ای برخوردار است.

در واقع کنترل و تسلط بر منابع نفتي این منطقه یکی از مولفه های ابرقدرتی آمريکاست و می تواند جايگاه رهبري جهان صنعتي غرب را براي این کشور حفظ کند.

بر این اساس، منابع نفتي خليج فارس به کانون توجه آمریکا به این منطقه تبديل شده و باز بودن تنگه هرمز و برقراري امنيت ذخاير نفت و راه هاي حمل آن و بنادر صادراتي نفت درخليج فارس از اهداف راهبردی آمريکا در منطقه محسوب مي شود.

۶.ترامپ در سخنرانی سه شنبه شب، از کشورهای جهان از جمله اروپا خواست به جای نفت خلیج فارس که از تنگه هرمز انتقال می یابد، نفت آمریکا را خریداری کنند.

این در حالی است که به دلیل بُعد مسافت و هزینه حمل و نقل، خرید نفت و گاز آمریکا برای اکثر کشورهای جهان باصرفه نیست. صادرات نفت آمریکا، در اواخر سال ۲۰۲۳، به ۲.۹۴ میلیون بشکه در روز می رسید و نیمی از این صادرات به میزان ۱.۷۱ میلیون بشکه در روز به مقصد اروپا، ارسال می شد، اما بر اساس گزارش اویل پرایس، اروپا به دلیل هزینه‌های سنگین حمل انرژی، واردات خود از آمریکا را کاهش داده است.

در بهمن ماه ۱۴۰۴ نیز روزنامه انگلیسی فایننشال تایمز در گزارشی نوشت که اتحادیه اروپا طی چهار ماه گذشته، علی‌رغم وعده‌ای که به دونالد ترامپ مبنی بر اینکه تا سه سال آینده ۷۵۰ میلیارد دلار انرژی از آمریکا خریداری کند، ۷ درصد کمتر برای نفت و گاز این کشور هزینه کرده است.

با این وصف، عدم تمایل کشورهای جهان به خرید انرژی از آمریکا نیز بر اهمیت نفت خلیج فارس و باز بودن تنگه هرمز می افزاید.

تنگه هرمز دریچه ورود و خروج کشتی های نفتی و تجاری به خلیج فارس است و اظهارات ترامپ در مورد عدم نیاز آمریکا به تنگه هرمز و دعوت از کشورهای جهان برای خرید نفت از آمریکا، برای انحراف افکار عمومی از ناتوانی برای باز کردن تنگه هرمز و یک عملیات روانی برای کاهش اهمیت این تنگه و تاثیرگذاری بر قیمت انرژی است.

تردیدی نیست که ادامه انسداد تنگه هرمز بر روی کشتی های آمریکا، این کشور را برای پیشبرد اهداف اقتصادی-امنیتی خود در خلیج فارس و کسب درآمد از کشورهای عرب، با مشکلات جدی مواجه خواهد ساخت.

*سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان