تعرفههای دستوری؛ وقتی تنظیم گری به مانع نوآوری و رقابت تبدیل میشود
بازار اپراتورهای تلفن همراه در ایران، یکی از بزرگترین و راهبردیترین بازارهای خدماتی کشور است؛ بازاری که امروز دیگر صرفاً ارائه دهنده مکالمه و پیامک نیست، بلکه ستون فقرات اقتصاد دیجیتال، دولت الکترونیک، آموزش آنلاین، سلامت دیجیتال و کسب وکارهای نوپا محسوب میشود. با این حال، این بازار طی سالهای اخیر با چالشی ساختاری مواجه بوده است: تعرفههای دستوری و قیمت گذاری کنترل شده؛ سیاستی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، به تدریج به مانعی برای نوآوری، سرمایه گذاری و رقابت واقعی تبدیل شده است.
به گزارش سرویس اقتصادی تابناک؛ در شرایطی که ضریب نفوذ تلفن همراه در ایران از مرز ۱۵۰ درصد عبور کرده و مصرف دیتای موبایل هر سال رشد دو رقمی دارد، مدل اقتصادی اپراتورها با فشار فزایندهای روبه روست. هزینهها افزایش یافته، اما قیمت خدمات تقریباً ثابت مانده است. این شکاف، اکنون به یکی از مهمترین دغدغههای سیاست گذاری در حوزه ارتباطات تبدیل شده است.
اقتصاد یک صنعت با قیمتهای منجمد
اپراتورهای تلفن همراه، بنگاههایی سرمایه بر هستند. توسعه شبکه، نوسازی تجهیزات، نگهداری سایت ها، تأمین انرژی، هزینههای ارزی تجهیزات و پرداخت حق السهم دولت، همگی نیازمند جریان درآمدی پایدارو قابل پیش بینیاند. با این حال در ایران، تعرفه خدمات ارتباطی سال هاست که با مداخله مستقیم رگولاتور تعیین میشود.
در حالی که نرخ تورم عمومی طی یک دهه اخیر رشد قابل توجهی داشته، تعرفه اینترنت و مکالمه با تغییرات محدود و بعضاً با وقفههای چندساله مواجه بوده است. نتیجه آن که حاشیه سود اپراتورها به شدت کاهش یافته و بخش قابل توجهی از درآمد صرف حفظ وضعیت موجود شده است، نه توسعه آینده.
به گفته دکتر یاسر خوشنویس، کارشناس اقتصاد ارتباطات: این تصور که پایین نگه داشتن دستوری قیمتها الزاماً به نفع مصرف کننده است، یک خطای رایج سیاست گذاری است. وقتی قیمتها واقعی نباشند، سرمایه گذاری متوقف میشود و مصرف کننده در نهایت با کیفیت پایینتر و گزینههای محدودتر مواجه خواهد شد.
تنظیم گری؛ از حمایت تا مداخله
در ادبیات سیاست گذاری، تنظیم گری زمانی موفق تلقی میشود که بازار را به سمت رقابت سالم هدایت کند، نه اینکه جایگزین سازوکار بازار شود. اما در بازار ارتباطات ایران، نقش رگولاتور در بسیاری از مقاطع از ناظر رقابت به تعیین کننده قیمت تغییر یافته است.
این مداخله مستقیم، اگرچه با هدف کنترل فشار هزینهای بر خانوارها انجام شده، اما پیامدهای ناخواستهای به همراه داشته است؛ از جمله کاهش انگیزه اپراتورها برای توسعه خدمات جدید، به ویژه در حوزههایی مانند اینترنت پرسرعت نسل پنجم، خدمات ابری موبایل و راهکارهای دیجیتال سازمانی.
داوود قاسمی، پژوهشگر سیاست گذاری فناوری اطلاعات، در این باره میگوید: وقتی قیمتها از پیش دیکته میشوند، رقابت از معنا تهی میشود. اپراتورها نمیتوانند با مدلهای نوآورانه یا بستههای متنوع وارد رقابت شوند و بازار به سمت نوعی رقابت ایستا و صوری حرکت میکند.
رقابت محدود در بازاری با بازیگران محدود
بازار موبایل ایران عملاً یک با زار سه اپراتوری است. در چنین بازاری، تنظیم گری باید بیش از هر چیز بر تسهیل رقابت متمرکز باشد. اما قیمت گذاری دستوری باعث شده ابزار اصلی رقابت، یعنی قیمت و طراحی خدمات، از دست اپراتورها خارج شود. نتیجه این وضعیت، شباهت فزاینده بسته ها، کاهش تنوع خدمات و ثبات نسبی سهم بازار اپراتورهاست؛ نشانههایی که از دید اقتصاددانان، حاکی از کاهش پویایی رقابتی است.
از سوی دیگر، وقتی اپراتورها امکان بازگشت سرمایه در پروژههای نوآورانه را نمیبینند، ترجیح میدهند منابع محدود خود را صرف نگهداری شبکه موجود کنند؛ تصمیمی عقلانی از منظر بنگاه، اما پرهزینه برای آینده صنعت.
نوآوری؛ قربانی خاموش قیمت گذاری دستوری
نوآوری در صنعت ارتباطات، به طور مستقیم به توان مالی و ریسک پذیری اپراتورها وابسته است. توسعه فناوریهایی مانند ۵G، اینترنت اشیاء، شبکههای خصوصی نسل جدید و خدمات دیجیتال مبتنی بر موبایل، همگی نیازمند سرمایه گذاری سنگین و افق بازگشت بلندمدتاند.
سعید میرزایی، مدیر پیشین پروژههای مخابراتی، معتقد است: هیچ اپراتوری با تعرفههای ثابت و هزینههای متغیر نمیتواند وارد پروژههای پرریسک نوآورانه شود. در این شرایط، نوآوری به تعویق میافتد و صنعت در حالت تدافعی باقی میماند. به گفته او، این وضعیت در بلندمدت منجر به عقب ماندگی فناورانه و افزایش فاصله ایران با کشورهای پیشرو منطقه خواهد شد.
نگاه بین المللی؛ تجربهای که نادیده گرفته میشود
تجربه جهانی نشان میدهد که اغلب کشورها مسیر عبور از تنظیم گری قیمتی به تنظیم گری رقابتی را طی کردهاند. مارتین بوررو، اقتصاددان برجسته حوزه ارتباطات، در پژوهشهای خود تأکید میکند که: کنترل شدید قیمتها در صنایع فناوری محور، سودآوری را کاهش داده و انگیزه سرمایه گذاری در نوآوری را از بین میبرد.
در اتحادیه اروپا، تنظیم گران طی یک دهه اخیر به تدریج از تعیین تعرفه فاصله گرفته و تمرکز خود را بر جلوگیری از رفتارهای ضد رقابتی و تسهیل ورود بازیگران جدید گذاشتهاند. نتیجه این رویکرد، رشد سرمایه گذاری در شبکههای پرسرعت و توسعه خدمات دیجیتال بوده است.
کره جنوبی؛ رقابت به جای کنترل
کره جنوبی نمونهای شاخص از بازاری است که در آن دولت چارچوب رقابت را تعیین کرده، اما قیمت گذاری را به بازار سپرده است. اپراتورها در این کشور بر سر سرعت، کیفیت و خدمات نوآورانه رقابت میکنند و همین رقابت، این کشور را به یکی از پیشرفتهترین بازارهای ۵G جهان تبدیل کرده است.
هند؛ اصلاحی دیرهنگام، اما مؤثر
هند نیز سالها با سیاستهای کنترلی در حوزه تعرفه مواجه بود. اما پس از آزادسازی نسبی قیمتها و اصلاح ساختار بازار، شاهد ادغام اپراتورها، افزایش سرمایه گذاری و بهبود کیفیت شبکهها بود. هاوارد شلانسکی، استاد حقوق و اقتصاد، این تجربه را نمونهای از تنظیم گری هوشمند میداند: تنظیم گر موفق، بازار را جایگزین نمیکند؛ بلکه اجازه میدهد بازار در چارچوب رقابت سالم عمل کند.
هزینه پنهان برای اقتصاد دیجیتال
پیامد تعرفههای دستوری، تنها محدود به اپراتورها نیست. کل اکوسیستم دیجیتال کشور از این سیاست متأثر میشود. اینترنت کندتر، توسعه دیرهنگام فناوریهای نوین و کاهش کیفیت خدمات، مستقیماً بر کسب وکارهای آنلاین، استارتاپ ها، آموزش و حتی بهره وری نیروی کار اثر میگذارد.
در واقع، هزینهای که امروز برای پایین نگه داشتن ظاهری قیمتها پرداخت میشود، ممکن است فردا به صورت کاهش رشد اقتصادی و عقب ماندگی دیجیتال بازگردد.
جمع بندی؛ ضرورت بازنگری
برآیند دیدگاههای کارشناسان داخلی و بین المللی نشان میدهد که تعرفه گذاری دستوری، اگرچه در کوتاه مدت با نیت حمایت از مصرف کننده اجرا میشود، اما در بلندمدت به تضعیف رقابت، افت کیفیت و توقف نوآوری میانجامد.
بازار ارتباطات ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تغییر رویکرد تنظیم گری است؛ حرکتی از کنترل قیمت به سمت تضمین رقابت، شفافیت و حمایت هدفمند از مصرف کننده. آینده اقتصاد دیجیتال کشور، تا حد زیادی به تصمیمهایی بستگی دارد که امروز در این حوزه گرفته میشود.
