جای خالی شورای عالی انقلاب فرهنگی در کاهش مهاجرت دانش آموختگان

براساس تازه‌ترین پژوهشی که نتایج آن در کمیسیون علمی و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، مورد بررسی قرار گرفت، «فضای مناسب برای ادامه تحصیل» اصلی‌ترین عامل مهاجرت دانش‌آموختگان ایرانی است.

به گزارش «تابناک»، نتایج این پیمایش دانشگاهی حکایت از آن دارد که حدود ۴۰ درصد از پرسش شوندگان، مهاجرت را برای داشتن مدرک تحصیلی و سابقه کاری در خارج از کشور انتخاب می‌کنند و حدود ۳۱.۵ درصد هم انگیزه خود را میل به تجربه زندگی در خارج از ایران عنوان کرده‌اند.

به عبارت دیگر وجود فرصت‌های استخدامی و تحصیلی درخارج از کشور از مهمترین عوامل افزایش مهاجرت متخصصان است و در این میان فقدان برنامه‌های حمایتی جامع و ضعف اطلاع‌رسانی، مشکلات اجرایی، نبود تسهیلات کافی و قابلیت همکاری از راه دور، در افزایش مهاجرت نخبگان موثر بوده است.

البته طی سال‌های گذشته مسئولان کشور سعی کرده اند که با بهره گیری از اصطلاحات مختلف از جمله گردش نخبگان بر بار منفی اصطلاح فرار مغزها، رشد حجم مهاجران، وضعیت نامناسب جامعه علمی کشور سرپوش بگذارند، اما واقعیت این است که رشد مهاجرت نخبگان و تحصیل کرده‌های ایرانی به خارج از کشور را نمی‌توان نادیده گرفت و باید راهکاری برای حل این معضل اندیشیده شود.

برای بررسی دقیق معضل رشد مهاجرت دانش آموختگان دانشگاهی باید عملکرد نهاد‌ها و سازمان‌های ذیربط زیر ذره بین قرار گیرد و نقش هر کدام از این نهاد‌ها در ایجاد معضل روبه رشد مهاجرت نخبگان مشخص شود، یکی از این نهادها، شورای عالی انقلاب فرهنگی است که مسئولیت تدوین نقشه جامع علمی کشور را به عهده دارد.

به نظر می‌رسد شورای عالی انقلاب فرهنگی که برگزار کننده اصلی جلسه بررسی علت مهاجرت دانش آموختگان ایرانی به خارج است، نقش خود را در ایجاد این معضل نادیده گرفته، این درحالی است که یکی از نهاد‌های مسئول در این زمینه همین شورای عالی انقلاب فرهنگی است، اما شوت کردن توپ به زمین رقیب همواره ساده‌ترین راه برای شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت هاست.

نگاهی به ۲۳ وظیفه نام برده شده که بر دوش شورای عالی انقلاب فرهنگی نهاده شده، نشان می‌دهد که افزایش مهاجرت نخبگان نتیجه تسهیل و تسامح در اجرای این وظایف است یعنی اگر این شورا، نقش خود را به خوبی در تدوین نقشه مهندسی فرهنگی کشور و روزآمد نمودن آن‌ها ایفا می‌کرد، شاهد ایجاد وضعیت موجود نبودیم.

اگر این نهاد در رصد مستمر تحولات برنامه‌های توسعه، فرهنگ، علم، پژوهش و فناوری کشور و ارائه‌ى راهبرد‌های مناسب موفق عمل می‌کرد، مهاجرت نخبگان هرروز افزایش نمی‌یافت.

حال سوال این است که در شرایط کنونی نهادی مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی باید چه اقداماتی انجام دهد تا حجم مهاجرت دانش آموختگان ایرانی و نخبگان کاهش یابد؟

پیشنهاد می‌شود که در گام نخست آمار دقیقی از مهاجرت کنندگان جمع آوری شود، این درحالی است که هیچ گاه آمار دقیق و به روزرسانی شده‌ای از تعداد مهاجرت کنندگان دانشگاهی از سوی نهاد‌های مسئول منتشر نشده و بین آمار‌های منتشر شده از سوی نهاد‌های مسئول هم همواره تناقض وجود داشته است.

در شرایطی که آمار درستی درباره تعداد متخصصان و دانش آموختگان ایرانی مهاجر کننده وجود ندارد چگونه می‌توان برای ساماندهی وضعیت موجود گام مثبت و موثری برداشت، چون نخستین گام برای تدوین سیاست یا استراتژی کاهش حجم مهاجرت کنندگان یا حتی به کارگیری روش‌هایی برای بازگشت آنها، داشتن آمار دقیق است.

پس شورای عالی انقلاب فرهنگی که یکی از نهاد‌های مسئول در زمینه تدوین بسته‌های مهندسی فرهنگی و علمی کشور است باید برنامه‌ای را برای جمع آوری آمار دقیق مهاجران دانشگاهی اجرایی کند زیرا پیش نیاز تدوین سیاست کنترل مهاجرت‌ها به خارج از کشور کسب آمار دقیق در این زمینه است.

البته همواره صندوق بین المللی پول و اداره آمار آمریکا آمار‌هایی را درباره حجم مهاجران کشور‌ها منتشر می‌شود که اغلب مسئولان کشور اعداد و ارقام ارائه شده در این آمار‌ها را غیرواقعی و بزرگ می‌دانند، اما هیچ گاه آمار درست و دقیقی هم در این زمینه منتشر نمی‌کنند.

در گام بعدی باید راهکار‌های توصیه شده از سوی کارشناسان آموزش اجرایی شود یکی از این راهکارها، بازتولید نخبه گان و پرورش افراد غیر متخصص است، با بهره گیری از این راهکار، افراد غیرمتخصص به کارشناسان زبده تبدیل می‌شوند تا بتوانند خلاء حضور مهاجران نخبه را پر کنند؛ البته اجرای این راهکار، شاید نتواند چندان مفید واقع شود، چون افراد غیرمتخصص هم پس از آموزش ممکن است مسیر مهاجرت به خارج از کشور را پیش بگیرند.

راهکار دیگری که توسط کارشناسان ارائه می‌شود این است که باید از تخصص، مهارت و سرمایه افراد نخبه استفاده کرد و مکان حضور نخبه‌ها چندان مهم نیست بر همین اساس می‌توان از پتانسیل نخبگان ایرانی خارج از کشور بهره برد. درهمین راستا شکل گیری انجمن‌های دانشجویی، گروه‌های تحصیلکرده داخل و خارج و برپایی سمینار‌ها در دستیابی به این هدف می‌تواند راهگشا باشد.