چرا تنها «بازمانده» توانست در عمق ذهن تماشاگر باقی بماند؟ +ویدیو

با وجود تلاش‌هایی که برای تولید فیلم‌های سینمایی با مضمون مظلومیت‌ فلسطینی‌ها و مقاومت لبنان در مقابل تجاوزگری رژیم صهیونیستی ساخته شده، اکثر این آثار نتوانسته تاثیر عمیقی در ذهن مخاطب داشته باشد اما در این میان یک استثناء وجود دارد و آن اثر، «بازمانده» اثر برجسته و متفاوت مرحوم سیف الله داد درباره اشغال فلسطین است. پرسش اساسی اینجاست که این اثر چه تفاوتی با آثار فیلم‌های سینمایی داشت؟

به گزارش «تابناک»؛ سینماگران ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ایران همواره کوشیده‌اند سهم خود را در پرداختن به ظلم رژیم صهیونیستی و مظلومیت و مقاومت مردم فلسطین و لبنان ادا کنند و آثاری با مضامین مرتبط با آنچه از سوی صهیونیست‌ها بر مردم فلسطین رفته را به تصویر بکشند و در عین حال نقشی از مقاومت فلسطین و لبنان دهه‌ها اشغالگری‌ بر پرده نقره‌ای سینمای ایران بزنند.

«سرب» ساخته مسعود کیمیایی، «آتش پنهان» اثر حبیب کاوش، «بازمانده» به کارگردانی زنده‌یاد سیف‌الله داد، «هفت سنگ» و «قاعده بازی» هر دو به کارگردانی عبدالرضا نواب صفوی، «بیگانگان» و «تولدی دیگر» هر دو ساخته عباس رافعی، «قناری» اثر جواد اردکانی، «زخم زیتون» ساخته محمدرضا آهنج، «شکارچی شنبه» به کارگردانی پرویز شیخ طادی، «فیلادلفی» ساخته عزت‌الله جامعی، «لبنان عش من» ساخته حسن کاربخش، «۳۳ روز» ساخته جمال شورجه، «شهابی از جنس نور» به کارگردانی محمدرضا اسلام‌لو و «ابوزینب» ساخته علی غفاری مجموعه آثار سینمایی است که در این ارتباط ساخته شده است.

هرچند اغلب این آثار ارزشمند و قابل تقدیر هستند اما متاسفانه برای عموم مخاطبان تصویر ذهنی از این فیلم‌ها باقی نمانده و با تعریف چند سکانس از اکثر این آثار که بارها از تلویزیون نیز پخش شده، عمده این آثار در ذهن‌ها تداعی نمی‌شود. با این حال یک استثناء وجود دارد و آن، «بازمانده» به کارگردانی زنده‌یاد سیف‌الله داد است.

سیف الله داد که در دوران حیاتش چهره پرکاری در زمینه فیلمسازی نبود، در سال 1373 یک یادگار از خود بر جای گذاشت؛ یادگاری که به جرات می‌توان تاثرگذارترین فیلم خلق شده درباره مظلومیت تاریخی مردم فلسطینی تلقی‌ کرد. «بازمانده» ساخته سیف‌الله داد یک قرائت تاریخی از نحوه اشغال فلسطین توسط صهیونیست‌ها پس از خروج بریتانیا از این مناطق و نحوه نسل‌کشی فلسطینی‌ها در بستری دراماتیک است.

بر اساس داستان «بازمانده»، سال 1948، ماجرا از فلسطين و شهر حيفا آغاز می‌شود. دكتر سعيد به همراه همسرش لطيفه و نوزادشان فرهان در اين شهر زندگي مي كنند. دكتر سعيد، شمعون ـ همسايه و همبازي يهودي دوران كودكي خود ـ را حين بمب گذاري در يك قطار مي بيند. مطلع كردن پليس، آغاز دردسرهاي او و خانواده اش است. مشعون با تهديد از او مي خواهد شهر را ترك كند اما سعيد امتناع مي كند. صفيه ـ مادر سعيد ـ براي تشويق فرزندش به ترك شهر، به حيفا مي آيد اما صبح روزي كه قرار است خانواده دكتر سعيد شهر را ترك كنند، حيفا مورد تهاجم صهيونيست ها قرار مي گيرد و از اين خانواده، تنها صفيه و فرهان زنده مي مانند.


خانه دكتر سعيد به زن و شوهري يهودي مي رسد و آنها سرپرستي فرهان را كه در خانه تنها مانده، به عهده مي گيرند. صفيه كه مي خواهد تنها يادگار خانواده اش را حفظ كند، به عنوان دايه فرهان وارد خانواده يهودي مي شود. از سوي ديگر، همسر صفيه كه درگير مبارزه با صهيونيست هاست نقشه انفجار بمب در يك قطار حامل صهيونيست ها را طرح ريزي مي كند.

صفيه مي پذيرد تا چمدان حاوي بمب را حمل كند. شمعون، زن و شوهر يهودي، صفيه و نوه او نيز از مسافران قطار هستند. درست در لحظه اي كه هويت صفيه در حال لو رفتن است، او با فرهان از قطار بيرون مي پرد و انفجار روي مي دهد. صفيه به شدت آسيب مي بيند و فرهان زنده مي ماند و داستان در همین نقطه پایانی تراژیک می‌یابد.

«بازمانده» به شدت در ایران مورد توجه قرار گرفت و باعث شد برخی فیلمسازان دیگر در پی ساخت آثار مشابهی بروند که متاسفانه موفق نبودند. مهم‌ترین علل موفقیت «بازمانده» و تاثیرگذاری‌ عمیقش نسبت به دیگر آثار، دغدغه عمیق کارگردان این اثر سینمایی و عدم نگاه سفارشی به چنین فیلمی است. در واقع اگرچه این فیلم با حمایت دولتی در سال 1373 تولید شده بود اما بر اساس سفارش ساخته نشد، بلکه دغدغه شخصی سیف الله داد مطرح بود و داد می‌توانست در هر زمینه دیگری فیلم بسازد اما علاقمند با خلق این اثر بود.

اگرچه برخی فیلم‌های سینمایی دیگر نیز با شرایط فوق ساخته شده و دغدغه شخصی کارگردان وجود داشته اما برخی جزئیات دیگر که به آن اشاره می‌شود، منجر شده «بازمانده» تکرار نشود. علت دیگر موفقیت «بازمانده»، برخورداری از یک سناریوی دقیق و حساب شده و شناخت خوب از موقعیت جغرافیایی و بستر زمانی و حتی احوالات مردمان عرب و فلسطینی است که باعث می‌شود اگر نسخه اصلی یعنی نسخه عربی فیلم را به تماشاگر عرب‌زبان نشان دهند، نتواند ایرانی بودنِ کارگردان فیلم «بازمانده» را تشخیص دهد. سیف الله داد  فیلمنامه‌اش را بر اساس داستانی از غسان کنفانی نویسنده فلسطینی به نام «بازگشت به حیفا» نوشته بود.

تصمیم مهم‌تر استفاده از بازیگران و موقعیتی نزدیک به فلسطین و انتخاب‌های درست برای لوکیشن و کستینگ مناسب در مقابل دوربین و پشت دوربین است. عمده فیلمبرداری ایران اثر در لاذقیه و دمشق انجام شده و سلما مصری (خاله صفیه)، جیانا عید (لطیفه)، جمال سلیمان (دکتر سعید)، بسام کوسا (مرد مسیحی همسایه)، غسان مسعود (شمعون)، صباح برکات (هانا) و علاءالدین کوکش (رشید) مجموعه بازیگران سوری هستند که اکثر آنها چهره‌های شناخته شده‌ای در سینمای سوریه محسوب می‌شوند و سیف الله داد نیز بازی درخشانی از آنها گرفته است.

در پشت دوربین نیز علاوه بر سیف الله داد در مقام نویسنده، کارگردان و تدوین‌گر، علیرضا زرین دست در مقام فیلمبردار، مجید انتظامی به عنوان خالق موسیقی متن، عبدالله اسکندری به عنوان گریمور و البته منوچهر محمدی در جایگاه تهیه کننده حضور موثری داشتند و در واقع یک ترکیب ایده‌آل و مسنجم، این اثر را به یادگار گذاشت؛ اثری که می‌توان بارها تماشا کرد و هر بار با دیدنش نسبت به سرنوشت ملت مظلوم فلسطین متاثر شد.

بخشی از فیلم «بازمانده» به همراه زندگینامه «مرحوم سیف الله داد» در مقام نویسنده، کارگردان و تدوین‌گر این اثر را در «تابناک» ببینید: