چرا به تکیه کلام‌ها و اثرات آن در ساخت فرهنگ جامعه توجه نمی‌شود

سرویس فرهنگی ـ یکی از مهمترین شگردهای انتقال مفاهیم مورد نظر در هنرهای نمایشی و نیز ظهور و بروز شخصیت‌ها در این راستا، طراحی گفت‌وگوی بین اشخاص است و برای گفت‌و‌گو نیز به طور بدیهی باید از واژه‌ها و اصطلاحات رایج در محاوره بهره برد تا موضوع مورد نظر هنرمند به مخاطب منتقل شود؛ بنابراین، به کار بردن واژه‌ها باید بر پایه موضوع اصلی و متناسب با فضاسازی و شخصیت‌ها برگزیده و به کار برده شود.

به گزارش «تابناک» از اصلی‌ترین و بارزترین وجوه هر اثر نمایشی، جانمایه‌ای است که متشکل از موضوع کلی، به همراه تعریف خالقان اثر از این موضوع است.

بنا بر این اصول بسیار مهم و با مهندسی دقیق، شخصیت‌هایی طراحی شده و به هر کدام بخشی از نمایاندن جانمایه و تعریف آن واگذار می‌شود و به طور کل، وقتی اشخاص موجود در اثر، در فضای ایفای هستی‌شان قرار می‌گیرند، جانمایه، با شیوه‌ای بسیار ماهرانه، مدبرانه و ماندگار، در روح مخاطب اثر می‌گذارد.

این موارد در حالی که از جمله اصول هنرهای نمایشی در تمام قالب‌هاست، به نظر می‌رسد سریال‌های تلویزیونی، خیلی اصرار به رعایتشان ندارند؛ از جمله این سریال‌ها «گاوصندوق» است که چندی است از پخش آن می‌گذرد.

تا اینجای ماجرا که شخصیت‌های «گاو صندوق»، جملگی سفید و سیاه هستند؛ به این معنا که یا در دسته تبهکاران و سارقان می‌گنجند و یا از گروه افراد شریف هستند؛ هنوز برای باقی ماندن در این شرایط و نیز قضاوت درباره این نگاه که امروزه منسوخ شده (فرقی ندارد در هر گونه‌ای باشد، صحنه‌ای، سینمایی و تلویزیونی)، بسیار زود است.

اما آنچه تا اینجای ماجرا قطعی است و سازندگان اثر بر حفظ و استمرارش اصرار دارند، «تکیه کلام‌های اشخاص سریال» است. برای نمونه، هوشنگ با تکیه کلام‌هایی عامیانه از جنس کوچه و بازار و کارآگاه (سرگرد نیروی انتظامی)، با تکیه کلام‌هایی از طبقه متوسط به بالا.

جالب این که هوشنگ تا اینجای ماجرا آنچنان نشان داده شده که به طور قطع از متخلفان است و تنها شغل شرخری بعد منفی این شخصیت نیست و همه گونه خلاف و کژروی در او هست. در نقطه مقابل سرگرد نیروی انتظامی که تاکنون، بدون نقص شخصیتی است و نه تنها دست از پا خطا نمی‌کند، بلکه بسیار تیزهوش و مدبر است.

بنابراین، دو نوع شخصیت با دو نوع تکیه کلام گوناگون، کاملا مطلق و به طور واضح سیاه و سفید به مخاطب عرضه شده است. بر این اساس، طبیعی است که واژه‌های کاربردی هر کدام از این اشخاص، در جامعه به عنوان کلیدی برای نامیدن و یا شناسایی این نوع افراد استفاده خواهد شد. در حالی که حقیقت ماجرا غیر از این است و چنین قطعیتی در جامعه رایج نیست.

بنا بر این گزارش، نکته مهمی که از سوی دیگر مطرح است، انتخاب واژه‌هاست.

در واقع به همان نسبت که انتخاب موضوع و اشخاص برای نمایش در رسانه ملی و برای میلیون‌ها بیننده بسیار مهم است، انتخاب واژه‌هایی که در واقع از نهایی ترین ابزارها برای انتقام مفاهیم است، نیز اهمیت بسیار دارد. این عنصر از آنجا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تشکیل دهنده نمای درونی و بیرونی آثار و نیز ساده‌ترین ابزار برای بیان مقاصد است؛ بنابراین، انتخاب آنها نیز بسیار مهم است.

برای نمونه، انتخاب واژه‌ها و اصطلاحاتی همچون «جالبه» از سوی نماد قانون، نظم و امنیت، در رویارویی با ترفندها، نقشه‌ها و به هر روی، تلاش‌های اشخاص منفی سریال، به چه دلیل است؟ به نظر نمی‌رسد هیچ جایی از قانون، رفتارهای ناپسند افراد بزهکار «جالب» منظور شده باشد و همیشه مجریان قانون، نگران این نوع رفتارها و البته درصدد مقابله با قانون‌شکنان هستند.

البته کار ویراستاران بدون تردید بسیار دشوار است، چرا که برخلاف بسیاری از قالب‌های ادبی و هنری که امکان ویرایش در آنها ـ به هر حال ـ هست، در آثار نمایشی، به دلیل اشخاص و طبایع بسیار متفاوت و بعضا متضاد شخصیت‌های نمایشی، این امکان بسیار سخت تر فراهم می‌شود؛ اما این نیز در نشست‌های مشاوره‌ای ویراستاران خبره و فیلمنامه نویسان فهیم قابل تبیین است. چه در کلیت و چه در اجزای هر برنامه، سریال و ... .

از دیگر سو، شاید اجرای این پیشنهاد در سازمانی که از شدت جذب کارمند «بسیار فربه» شده، کار سخت و دشواری به نظر برسد؛ اما اهمیت «فرهنگ سازی و انجام وظایف رسانه ملی» ، بسیار مهم است و با دغدغه‌مندی که مدیران ارشد این مجموعه تکنیکی و هنری از خود نشان داده‌اند، سختی‌ها به آسانی تبدیل می‌شود؛ کافی است اراده به «تحول» در راستای «مطلوب شدن» باشد.

متن کامل این نقد را اینجا بخوانید.