به بهانه 13 آبان؛ سالروز ابلاغ سند چشم انداز 1404

اشاره: شايد بتوان سند چشم‌انداز بيست ساله کشور را ـ که نه هزار صفحه است و نه صد صفحه، بلکه فقط و فقط يک صفحه A4 است، در يک جمله اين چنين خلاصه کرد: چشم اندازي از ايران 1404 براي ميليون‌ها سليقه، ميليون‌ها فکر و عقيده که يک دغدغه مشترک دارند: ايران سرفراز و سربلند.

چشم‌انداز؛ هم آرمان‌گرايي و هم واقع‌گرايي

بدون آينده‌نگري و داشتن آينده روشن، امکان بقا براي هر فرد و جامعه‌اي نسبت به افراد و جوامع پيرامون بسيار مشکل است. کارشناسان علوم اجتماعي و علم مديريت با ارزيابي تجارب موفق جوامع، سازمان‌ها و ملت‌هاي مختلف «تصويرسازي، روياپردازي و داشتن ديدگاه مثبت به آينده» را از عوامل موفقيت و پيشرفت مي‌دانند. مهمتر اينکه همين روياي مثبت تبديل به بينش مي‌شود و اعمال انسان‌ها و جوامع بر اساس آن بينش شکل مي‌گيرد و اين بينش‌هاي مهم و مثبتند که عامل پيشرفت و تعالي ملت‌ها مي‌شوند.

وقتي اتوپياها و آرمان‌ شهرسازي‌ها مورد مطالعه قرار مي‌گيرد، چنين به دست مي‌آيد که بسياري از اتوپياها در حقيقت براي دادن بينش و ديدگاه مثبت بوده است و در يک کلام جهت ايجاد چشم‌انداز و افقي براي رسيدن.
چشم‌انداز ارائه دهنده يک تصوير مطلوب، آرماني و قابل دستيابي‌ است و همين مؤلفه آخر (قابل دستيابي) وجه افتراق چشم‌انداز با برخي اتوپياها و آرمان شهرسازي‌هاي خيالي است.

چشم‌انداز مانند چراغي در افق بلندمدت، فراروي جامعه قرار مي‌گيرد و آن چشم اندازي کامل است که جامع‌نگري، آينده‌نگاري، ارزش‌گرايي و واقع‌گرايي را با خود داشته باشد. به بيان ديگر، چشم‌انداز تصوير مطلوب و قابل دستيابي در يک افق زماني بلند مدت است که متناسب با مباني ارزشي و آرمان‌هاي نظام و مردم تعيين مي‌گردد.

سندي به نام چشم‌انداز

از مهمترين مباحث جديد مديريت در سطح خرد و کلان در جهان امروز، طراحي چشم‌انداز در هدف‌هاي سامانه‌اي تحت امر مديريت در مقاطع زماني کوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت است. بسياري از کشورهاي بزرگ و در حال توسعه با تکيه بر مباحث علمي آينده‌نگري و آينده‌پژوهي، و بهره‌برداري از رويکرد علمي مديريت راهبردي و براي بهينه کردن سامانه مديريتي خود و دستيابي به کارآيي و کارآمدي بيشتر، چشم‌انداز و تصوير مطلوبي همراه با اهداف و افق‌هاي روشني براي مقاطع زماني آينده جامعه خود طراحي کرده‌اند که با تدوين راهبردهاي متناسب با آن تصوير مطلوب، گام‌هاي موثر را براي رسيدن به آن چشم‌اندازِ مورد نظر برداشته‌اند.

براي نمونه چشم‌انداز کشور مالزي با عنوان «مالزي، راه آينده» براي دوره 1990-2020 ميلادي با ترسيم هدف غايي معرفي چالش‌هاي راهبردي اساسي، به دو هدف مهم کشورش (توسعه اقتصادي و عدالت اجتماعي) پرداخته است و در ادامه سياست‌هاي اقتصادي کليدي بخش عمومي و بخش خصوصي براي آينده مالزي ترسيم نموده است. چشم انداز ژاپن نيز، کشورش را در سال 2025 «سرزميني جذاب براي مردم سراسر دنيا» معرفي کرده است.

با بررسي چشم‌انداز کشورها شايد بتوان چنين نتيجه گرفت که ويژگي مهم سندهاي چشم‌انداز ملي، همسوسازي تمامي فعاليت‌هاي آحاد جامعه به سوي چشم‌انداز است. در چنين شرايطي است که منافع ملي، جايگزين منافع سازماني، گروهي و حزبي مي‌شود.
تدوين چشم‌انداز جهت سازمان‌دهي مديريت جامعه و بررسي نقش چشم‌انداز در شکل‌دهي به آينده کشورها قرار مي‌گيرد و اينکه چشم‌انداز به عنوان يک چارچوب پاسخگو در سطح ملي يا سازماني براي پاسخ اين پرسش‌ها مطرح مي‌شود که «ما کجا هستيم؟»، «کجا مي‌خواهيم باشيم؟» و «چگونه مي‌خواهيم به آن جايگاه برسيم؟» که در نهايت با هدف‌گذاري ايده‌آل، نقش تصورات آينده را براي اداره جامعه ترسيم مي‌کند.

سند چشم‌انداز ايران در افق 1404

يکي از کمبودهايي که از سوي برخي کارشناسان در کشور احساس مي‌شد، نبود چشم‌انداز در سطح ملي بود. با وجود برنامه‌هاي توسعه پنج ساله، به دليل نبود چشم‌انداز بود که برخي از برنامه‌هاي توسعه موفقيت و پيشرفت لازم را نداشت؛ زيرا سامانه تصميم‌سازي کارشناسانه در کشور تصويري از آينده در ذهن خود داشت که مغاير با تصوير تصميم‌گران بود و به همين دليل اهداف مفروض در برنامه‌هاي پنج ساله به طور کامل و جامع اجرا نشده است.
اما مهمتر از اين، شايد سوالي در ذهن ايجاد شود که با وجود چشم‌انداز نيز پيشرفتي در برنامه‌ها حاصل نشده است. صد البته اگر سياست بر چشم‌انداز سايه افکند، افقي براي کشور نمايان نخواهد شد.

در هر حال از ديدگاه طراحان چشم‌انداز بيست ساله، چشم انداز تصويري از ايران آرماني آينده را نمايان مي‌سازد که هويت اسلامي و انقلابي آن مورد تأييد مقام معظم رهبري قرار گرفته است که از حکومت و مردم سالاري ديني جهت رسيدن به جامعه آرماني استفاده مي‌شود.
سند 1404 عاملي است که بايد هر يک از مولفه‌هاي اصلي جامعه را جهت دهد و اهدافشان را تعيين نمايد و از سوي ديگر، مجموعه عوامل را به هم پيوند دهد و از آن‌ها نظامي سازگار بسازد.

از اين منظر، چشم‌انداز ايران اسلامي با ويژگي‌هاي جامع‌گرايي، آينده‌نگري، ارزش‌گرايي و واقع‌گرايي در افق 20 سال آينده در بردارنده و واجد امور زير است:

1. وفاق ملي بر اساس ضروريات و نيازهاي جامعه و مردم
2. رفع ضعف‌ها و تهديدها و پاسخ‌گويي به مولفه‌هاي مختلف

3. تصوير ممکن از اهداف مطلوب
4. تشويق به مشارکت‌ ملي

5. رأس برنامه‌هاي راهبردي کشور
6. تعيين تصوير آينده مطلوب کشور به گونه‌اي شفاف در مقطع زماني چشم‌انداز

در متن عنوان اصلي سند چشم‌انداز کشورمان 6 هدف اصلي در کنار يکديگر به صورت منسجم آمده است که تصوير ايران 1404 را نشان مي‌دهد: توسعه يافتگي ـ دستيابي به جايگاه اول اقتصادي، جايگاه اول علمي و فناوري در سطح منطقه ـ داراي هويت اسلامي و انقلابي ـ الهام‌بخش در جهان اسلام ـ منطقه‌گرايي در آسياي جنوب غربي ـ داراي تعامل سازنده و موثر در روابط بين‌الملل

حال با وجود سند چشم‌انداز که ايران را در سال 1404 به قدرت اول منطقه تبديل خواهد کرد بايد همه برنامه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و... جهت‌دار و به سوي افقي معين در حال پيشرفت باشد.

فرهنگ چشم‌انداز 1404

سند چشم‌انداز کشور، اگر چه به زعم کارشناسان سندي کامل است؛ اما چالش‌هاي پيش روي اجراي آن به ويژه در محيط سياسي و اداري کشور از خود سند کاملتر است.
مراحل تصويب چشم‌انداز و اقدامات ضروري در خصوص آن را شايد بتوان اين چنين نشان داد:
تصويب چشم‌انداز > تبليغ رسانه‌اي > تبيين و ترويج و بحث نخبگان > بررسي چالش‌هاي طرح > پاسخ‌ها > مقبوليت اجتماعي > باور همگاني > تبديل چشم‌انداز به سند ملي > بسيج ملي براي تحقق آن.

اگر چه نفس طراحي سند چشم‌انداز 20 ساله را که در جهت هماهنگ‌سازي کليه سياست‌ها و سياست‌گذاري‌هاست، بايد به فال نيک گرفت؛ اما بايد پذيرفت که درباره گفتمان و نقادي مصلحانه، همچنين تبليغ رسانه‌اي سند و مقبوليت اجتماعي و مردمي اين سند ملي و باور همگاني به تحقق آن، کمتر فعاليتي ـ چه از سوي نهادهاي دولتي و چه خصوصي ـ ديده مي‌شود و شايد به جرأت مي‌توان گفت که «ديده نمي‌شود».

به عنوان مثال، با يک جستجوي بي‌زحمت در اينترنت، زماني که به دنبال سند چشم‌انداز ايران 1404 هستيم، در چند پايگاه انگشت‌شمار به متن سند و چند گفت‌وگو و مقاله بسنده شده است که برخي از آنها هم متعلق به نهادهاي حکومتي هستند که البته به‌روزرساني اين پايگاه‌ها هم در هر سال چند روز اتفاق مي‌افتد.

با رويه موجود (سياست دولت در قبال سند) و عدم تبيين و ترويج آن از سوي متوليان امر (از جمله مجمع تشخيص مصلحت نظام) و عدم بستر‌سازي و نهادينه کردن اين فرهنگ در ميان جامعه و مردم، سند 1404 نه از مقبوليت اجتماعي برخوردار خواهد گرديد و نه به باور همگاني مبدل خواهد شد و در صورت رخداد چنين اتفاقي، حرکت به سوي افقي معين با چه نيرو و بسيج ملي ممکن خواهد شد؟

اين در حالي است که نظام جمهوري اسلامي ايران احراز جايگاه نخست در منطقه را بر اساس سند چشم‌انداز با توسعه علمي، اقتصادي و فرهنگي کشور هدف‌گذاري کرده است و آنچه مسلم است رسيدن به اين جايگاه بدون ايجاد فرهنگ چشم‌انداز و بدون حضور، دانش و خلاقيت مردم هيچ معنايي نخواهد داشت.

در پايان،‌ سوال مهم و کليدي اين است که مسئوليت فرهنگ‌سازي سند چشم‌انداز کشور در ميان مردم با کيست و چه دستگاه يا نهاد دولتي و حکومتي پاسخگوي مطالبات رهبري درباره چشم انداز خواهد بود؟

* مرکز تبيين و ترويج سند چشم‌انداز 1404