کلیات
جرمانگاری از مباحث مطرح در حقوق جزا بوده و فرایندی است که به موجب آن قانونگذار با در نظر گرفتن هنجارها و ارزشهای اساسی جامعه و با تکیه بر مبانی نظری مورد قبول خود، فعل یا ترک فعلی را ممنوع و برای آن ضمانت اجرای کیفری وضع میکند. در این مقاله به بررسی مراحل جرمانگاری با روش پالایش، تعریف جرم و جرمانگاری در حقوق کیفری اسلام میپردازد.
۱ - اصطلاحشناسی
برای تبیین جرمانگاری، ابتدا باید جرم را تعریف کرد:
۱.۱ - تعریف حقوقی جرم
در حقوق کیفری، جرم عبارتست از هر فعل یا ترک فعلی که قانونگذار برای آن مجازات تعیین کرده است. پرسش اساسی در مورد این تعریف این است که یک رفتار (اعم از فعل یا ترک فعل) برای جرم تلقیشدن و موضوع برخورد کیفری قرار گرفتن مرتکب آن باید دارای چه ویژگیهایی باشد و اینکه ماهیت جرم چیست و چه تفاوتی با رفتارهای غیرمجرمانه دارد که مقنن توسل به ضمانت اجرای کیفری را برای منع و برخورد با آن ضروری میداند؟ برای رسیدن به پاسخ این سؤال باید به تعریف غیرحقوقی (فراحقوقی) جرم بپردازیم.
۱.۲ - تعریف غیرحقوقی جرم
«در نوشتگان علوم جرم شناسانه و اجتماعی، جرم اغلب برای اشاره به رفتاری به کار میرود که صرفنظر از میزان قرار گرفتن آن در صلاحیت رسمی نظام کیفری، سرشتی نامطلوب در آن چارچوب دارد، این مفهوم گاه به رفتاری محدود میشود که به شدت نامطلوب است ولی گاه نیز چنین نیست.»
گفتی است چون مفهوم «مطلوب» و «نامطلوب» بودن یا هنجار و ناهنجار بودن رفتارها با توجه به علایق، وابستگیها و جهانبینی خاص افراد و جوامع، در زمانها و مکانهای مختلف متفاوت است مفهوم جرم نیز غیرقطعی و متغییر میباشد.
بر همین مبنا برداشتها و استنباطهای گوناگونی مبتنی بر قانون، اخلاق، آسیب اجتماعی، حقوق طبیعی، ضد اجتماعیبودن و غیره در مورد مفهوم جرم وجود دارد.
۱.۳ - تعریف جرمانگاری
جرمانگاری فرایندی است که به موجب آن قانونگذار با در نظر گرفتن هنجارها و ارزشهای اساسی جامعه و با تکیه بر مبانی نظری مورد قبول خود، فعل یا ترک فعلی را ممنوع و برای آن ضمانت اجرای کیفری وضع میکند بر این اساس، جرم انگاری امری پسینی و مبتنی بر علوم زیر ساختی همچون فلسفه حقوق، فلسفه سیاسی و علوم اجتماعی است.
۲ - مراحل
در مراحل در روش پالایش (filtering) اگر بپذیریم که اصل بر آزادی انسان است و اعمال محدودیت از طریق جرمانگاری، استثنا محسوب میشود بار اثبات ضرورت وجود محدودیت بر عهده کسانی است که قصد محدود کردن آزادیهای افراد را از طریق جرمانگاری دارند جاناتان شنشک (Jonathon schonsheek) با تاسیس روش پالایش در فرایند تصمیمگیری راجع به جرمانگاری، ورود یک رفتار به سیاهه قوانین کیفری را مستلزم عبور از سه مرحله یا فیلتر میداند.
۲.۱ - فیلتر اصول
براساس فیلتر اصول، در وهله اول باید ثابت شود که رفتار براساس یک سری اصول نظری راجع به جرمانگاری (مثلا اصل صدمه) وارد حوزه جرایم میشود.
۲.۲ - فیلتر پیشفرضها
فیلتر پیشفرضها بیان میدارد که روشهایی که واجد کمترین مزاحمت برای فرد است وکمتر جنبه آمرانه دارد نسبت به روشهائی که مزاحمت بیشتری را برای او فراهم مینمایند ارجح هستند بدینسان، حکومت باید تنها هنگامی به جرمانگاری یک رفتار متوسل شود که بتواند با دلایل قطعی و یقینی ثابت کند که جز مجازات راهحل دیگری برای جلوگیری از آن وجود ندارد.
۲.۳ - فیلتر کارکردها
فیلتر کارکردها عواقب عملی جرمانگاری رفتار، مورد بررسی قرار میگیرد تصویب و اجرای قوانین موضوعه کیفری، پیامدهای عملی در پی دارد. بنابراین باید سود و زیان اجتماعی و اجرا و عدم اجرای قانون کیفری پیشنهادی را ارزیابی و سبک و سنگین کرد.