کلیات

سیّد محمّدکاظم موسوی بجنوردی (زادهٔ ۱۳۲۱ در شهر نجف) از سیاستمداران و اندیشه‌وران ایرانی است. او مؤسس و رهبر حزب ملل اسلامی، از مؤسسان حزب جمهوری اسلامی و عضو کمیتهٔ مرکزی آن، استاندار اصفهان در سال آغازین انقلاب، نماینده تهران در دوره اول مجلس شورای اسلامی، بنیانگذار و رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی)، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در دورهٔ رئیس‌جمهوری سید محمد خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴) و هشت سال مشاور فرهنگی او بود.

فعالیت سیاسی

کاظم بجنوردی زاده دهه بیست خورشیدی است و دوران کودکی تا نوجوانی‌اش مصادف با اشغال ایران توسط متفقین، ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. در سطح جهانی هم این دوره، عصر نهضتهای رهایی‌بخش علیه استعمارگران و وابستگانشان، جنگهای چریکی و انقلابهای چپ‌گرایان در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بود. محیط زندگی او در عراق هم به شدت تحت تأثیر چنین فضایی بود. او هم مانند بسیاری از هم نسلانش از همان ابتدا به مباحث سیاسی علاقه‌مند شد. در عراق آن زمان، فعالیت گروه‌های چپ که نهایتاً با کودتای عبدالکریم قاسم در ۱۳۳۷ش/۱۹۵۸م به پیروزی رسیدند، بسیار چشمگیر بود. همچنین گروه‌های مذهبی از گونه اخوان‌المسلمین و حزب الدعوه الاسلامی هم فعالیت گسترده‌ای داشتند. کاظم بجنوردی جوان هم جذب حزب الدعوه شد و اصول اسلام سیاسی و فعالیت تشکیلاتی را در کلاسهای رهبران فکری این حزب فراگرفت و همزمان به مطالعه کتابهای چپ و اسلامی پرداخت (مسی به رنگ شفق، صص ۱۳–۱۸)

تأسیس حزب ملل اسلامی

کاظم بجنوردی مدت کوتاهی پس از بازگشت به ایران، حزب ملل اسلامی را با رویکرد مبارزه مسلحانه برای براندازی رژیم پهلوی و برپایی جمهوری اسلامی تأسیس کرد. این حزب، نخستین تشکیلات سیاسی داخل ایران بود که با الهام از نهضتهای رهایی‌بخش آن روزگار، به‌ویژه آمریکای لاتین، مشی مسلحانه را برای فعالیت برگزید و در این زمینه پیشگام سایر حرکتهای چپ و اسلامی محسوب می‌شود (مسی به رنگ شفق، ۲۱–۲۸)

دستگیری و محکومیت

تشکیلات حزب ملل، در پاییز ۱۳۴۴ لو رفت و بیشتر اعضای آن بازداشت شدند. کاظم بجنوردی و چند تن از دوستان او نیز در جریان یک درگیری مسلحانه در کوه‌های شمال تهران دستگیر شده (مسی به رنگ شفق، ۵۹–۸۱) و برای ۵۵ نفر از آنان کیفر خواست صادر شد (روزنامه اطلاعات، مورخ ۲ بهمن ۱۳۴۴). سرانجام پس از ۲۱ جلسه محاکمه رأی دادگاه در ۱۵ اسفند ۱۳۴۴ صادر و بر اساس آن کاظم بجنوردی به اعدام محکوم شد و برای سایر اعضاء هم احکام سنگینی تعیین گردید (دادگاه نظامی بدوی مربوط به حزب ملل اسلامی، صص ۴–۱۲) به دنبال اعتراضات کنفدراسیون دانشجویان ایرانی مقیم خارج و شخصیتهایی همچون ژان پل سارتر و مراجع نجف و قم، به ویژه وساطت محسن حکیم، سرانجام به دستور محمدرضا پهلوی حکم اعدام به حبس ابد تغییر یافت (مسی به رنگ شفق، صص ۱۱۱–۱۱۶). به دنبال آن، بجنوردی ۱۳ سال در زندان شاهنشاهی بود تا اینکه در آستانه انقلاب اسلامی درآبان ۱۳۵۷ همراه با همه زندانیان سیاسی آن روزگار در حالیکه چند سالی بود که دیگر به مبارزه مسلحانه باور نداشت و طرفدار دمکراسی شده بود از زندان آزاد شد.

مسئولیتها در جمهوری اسلامی

کاظم بجنوردی پس از انقلاب اسلامی عهده‌دار مسئولیتهای مختلفی شد. او عضو کمیته مرکزی حزب جمهوری اسلامی و استاندار اصفهان شد و پس از آن، نماینده اولین دوره مجلس شورای اسلامی از تهران گردید. در سال ۱۳۶۲ او با اینکه هنوز عضو مجلس بود از مسئولیتهای سیاسی و اجرایی به تدریج کناره گرفت و مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی) را تأسیس کرد. او از جدی‌ترین حامیان سید محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ بود و پس از پیروزی او به سمت مشاور رئیس‌جمهور در امور فرهنگی و ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منصوب شد و تا سال ۱۳۸۴ در این سمت باقی ماند. او همواره یکی از نزدیک‌ترین افراد به سید محمد خاتمی بوده‌است. (مسی به رنگ شفق، صص ۲۰۱، ۲۱۰، ۲۵۱، ۲۹۵ و ۳۱۶ و سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)