کلیات
به دنبال الحاق کریمه به روسیه در جریان ناآرامیهای انقلاب سال ۲۰۱۴ اوکراین، بحران داخلی اوکراین و اختلافات آن با مسکو به اوج رسید. گرایشهای جداییطلبانه در مناطق شرقی اوکراین مثل استانهای اودسا، لوگانسک، دونتسک و منطقه دونباس شدت یافت و کاخ سفید و نهادهای اروپایی و غربی جز تهدید روسیه و مقامات آن به اعمال تحریمهای جدید و سختتر، اقدام قابل ملاحظهای برای حل بحران صورت ندادند.
پیشتر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه معتقد بود تحریمها و فشارهای بیشتر علیه کشورش نه تنها کمکی به حل بحران نمیکند، بلکه به تعمیق آن منجر خواهد شد.
به صورت کلی ریشه تنش میان روسیه و اوکراین و اختلافات میان این دو کشور را حاصلی از بحران داخلی اوکراین دانست که نتیجه رقابت و مبارزه دیرینه احزاب و جناح های سیاسی طرفدار روسیه و غرب برای قبضه کردن قدرت و بیرون راندن حریف از صحنه هستند.
نقش آمریکا و ناتو در بحران اوکراین
دولت آمریکا همواره مترصد بهره برداري و تشدید احساسات ضد روسی اوکراینی ها به منظور جذب آنها بسوي غرب و عضویت در ناتو بوده است. در این راستا مقامات وزارت خارجه آمریکا در فوریه 2014در اقدامی مغایر با شئونات و عرف دیپلماتیک آشکارا به صفوف تظاهرات ضددولتی در کییف پیوسته و علناً اقدام به تشویق و حمایت از معترضین علیه دولت وقت اوکراین نمودند.
چنین اقدامی به دنبال افشاي نوار مکالمه جفري پیات سفیر آمریکا در اوکراین و ویکتوریا نولاند از مقامات کنونی وزارت خارجه آمریکا در ناتو و سخنگوي سابق وزارت خارجه در زمان تصدي هیلاري
کلینتون افشا شد.
مکالمه مزبور بر این موضوع متمرکز بود که چه کسی پس از سقوط دولت ویکتور یانوکوویچ باید دولت جدید اوکراین را اداره نماید و این که بهترین و تنها گزینه مورد تائید وزارت خارجه آمریکا براي احراز این مقام، فردي به نام آرسنی یاتسنیوك است.
دلایل تاریخی اختلاف میان روسیه و اوکراین
از جمله دلایل تاریخی بروز اختلاف میان روسیه و اوکراین می توان به موارد زیر اشاره کرد:
قحطی دوران جنگ جهانی
برخی در اوکراین معتقدند ژوزف استالین رهبر وقت اتحاد جماهیر شوروي سابق و دولت این کشور در فاصله آوریل 1932تا نوامبر ) 1933در جریان جنگ جهانی دوم( عامدانه انبار غله اوکراین را مصادره و تخلیه نموده و بدینوسیله موجب قحطی و مرگ تا 10 2میلیون نفر از مردم این کشور شدهاند. دیدگاه عمومی در کییف بر این فرض استوار است که مقامات شوروي سابق عمداً میلیونها نفر از مردم اوکراین را به گرسنگی واداشتند تا جنبش ملیگرایانه در میان مردم این سرزمین را از بین ببرند.
از نظر آنها قحطی بزرگ اوکراین یا هولودومو یک قحطی مصنوعی میباشد و استالین این قحطی را براي از بین بردن کشاورزان اوکراینی ایجاد نمود تا بدین ترتیب جنبش میهنپرستی اوکراین را سرکوب نماید. در نوامبر 2008در هفتاد و پنجمین سالگرد قحطی مذکور، مراسم ویژهاي در سرتاسر اوکراین برگزار شد. در طی این مراسم ویکتور یوشچنکو رئیس جمهور وقت اوکراین در کییف از دیگر کشورهاي جهان خواست تا این واقعه را به عنوان قتلعام به رسمیت بشناسند.
حادثه انفجار در نیروگاه هسته اي چرنوبیل
اوکراینی مسکو را به خاطر سه لانگاري در کنترل و مدیریت بحران و همچنین ممانعت از انتشار واقعیات و ابعاد دهشتناك انسانی و زیست محیطی حادثه انفجار در نیروگاه هستهاي چرنوبیل )بزرگترین نیروگاه هستهاي شوروي سابق با ظرفیت 4هزار مگاوات( در آوریل ،1986مقصر میدانن. در جریان این حادثه نیروهاي امدادي و
اضطراري به موقع در محل حاضر نشدند. ضوابط و استانداردهاي ضد آتشسوزي در بناها رعایت نشده بود، به عنوان مثال سقف ساختمانها از مواد اشتعالزا پوشانده شده بود. سردرگمی دیوانسالاري در قبال پیشامد مذکور نمایان بود. عدم اتخاذ و اجراي تصمیمات و سیاستهاي جدي و فوري براي مقابله با گسترش تهدید مواد رادیواکتیویته از سوي رهبران سیاسی وقت کشور، موجبات اعتراض و انتقاد شدید مردم اوکراین را فراهم نمود. ساکنان شهرهاي مجاور به سرعت تخلیه نشده و حتی به آنها اعلام نشد تا در اماکن دربسته باقی بمانند. به دنبال انفجار واحد اول، سه واحد نزدیک دیگر نیز منفجر شدند. احداث 4رآکتور در فاصله اندك از یکدیگر در یک مجتمع، اشتباه فاحشی بود. مقامات سیاسی اوکراین 6روز پس از حادثه خود را به محل رساندند.
کریمه و جابجایی تاتارها
بخشی از مردم اوکراین از مسکو به خاطر انتقال اجباري تاتارها از کریمه به مناطق دیگر و تحریک احساسات مردم از سوي ملیگرایان روس جهت جدایی این منطقه آزرده و دلخور هستند. لازم به ذکر است پس از حمله آلمان نازي به اتحاد جماهیر شوروي، دولت مرکزي اقوام مظنون به همدستی با آلمانها را در داخل اراضی شوروي جابجا نمود. در این راستا پس از جنگ جهانی دوم تاتارهاي کریمه به اتهام همکاري با آلمانها
به دستور ژوزف استالین به ازبکستان منتقل و جمهوري خودمختار کریمه منحل گردید.
در 1954با فرمان نیکیتا خروشچف نخست وزیر وقت شوروي اداره این شبهجزیره به اوکراین واگذار شد. ملیگرایان روس که همواره از این اقدام ناراضی بودهاند، با تحریک احساسات مردم در جهت جدایی این منطقه تلاش میکنند.
وابستگی اوکراین به منابع نفت و گاز روسیه
وکراین از مدتها قبل وابستگی شدیدي به واردات مواد سوخت فسیلی از روسیه داشته است. اوکراین در قاره اروپا پس از هلند و رومانی بزرگترین مصرفکننده گاز به عنوان منبع انرژي میباشد. این کشور سالانه مقادیر زیادي نفت و گاز از روسیه وارد مینماید.
اوکراین مجبور است براي حفظ ثبات اقتصادي و ممانعت از رکود صنایع داخلی و لطمه دیدن بخشهاي مرتبط با آن و همچنین سپري نمودن زمستانهاي بسیار سرد این سرزمین با روسیه در بخش انرژي کنار بیاید. این معضل باعث شده تا اوکراین به طور جدي سیاست ایجاد تنوع در منابع تأمین انرژي خود را دنبال نماید. حدود 90درصد نیاز اوکراین به انرژي از روسیه و ترکمنستان تامین میشده است
ناوگان دریاي سیاه و پایگاه دریایی آن
حضور ناوگان دریاي سیاه در بندر سواستوپل کریمه یکی دیگر از زمینههاي نارضایتی اوکراین از روسیه و اختلاف نظر میان این دو کشور میباشد. ناوگان دریاي سیاه یکی از 4ناوگان دریایی اتحاد جماهیر شوروي است که توان رزمی آن از توان ناوگانهاي دیگر اعضاي ناتو به جز ایالات متحده آمریکا بیشتر است. ارزش این مجموعه 400فروندي از ناوهاي پیشرفته را حدود 150میلیارد دلار برآورد کردهاند. ادعاي مالکیت اوکراین بر این ناوگان را میتوان به سال 1918و اعلام استقلال جمهوري اوکراین مربوط دانست، به این معنی که در این سال پرسنل ناوگان مزبور با برافراشتن پرچم زرد و آبی اوکراین، تعلق آن به این کشور را اعلام کردند، ولی سرانجام این واحدها توسط آلمانها و سپس فرانسويها به غنیمت گرفته شد و یا توسط بلشویکها نابود گردید. از سال 1928به
بعد دولت بلشویکی شروع به بازسازي این ناوگان نمود و تا سال 1941توانست نیرویی شامل 300ناو جنگی فراهم آورد. از طرف دیگر ساکنان کریمه که عمدتاً روس هستند براي جدایی این منطقه تلاش میکردند.
استدلال های دو طرف بحران
همزمان با 2021 و مطرح شدن دوباره موضوع عضویت اوکراین در ناتو و ارتباطات نظامی اوکراین با برخی کشورهای ناتو و خریدهای تسلیحاتی کی یف از آنها، روسیه بار دیگر احساس خطر کرده است.
در بهار امسال، روسیه در پاسخ به آنچه که تهدیدات ناتو توصیف کرد، شروع به تجمیع دهها هزار نیرو در نزدیکی مرز اوکراین کرد، اقدامی که در ابتدا با واکنش گسترده بین المللی منجر به عقب نشینی تاکتیکی روسیه شد و روس ها بعدا اعلام کردند این نیروها را از منطقه خارج کرده اند.
اما از پاییز امسال دوباره ارسال نیروها و تجهیزات به مناطق مرزی اوکراین این بار با شدت بیشتری از قبل شروع شد و تا این لحظه نیز همچنان ادامه دارد.
بر اساس برآورد 2 هفته پیش دولت اوکراین روسیه هم اکنون بیش از 130 هزار نیروی نظامی در مرزهای خود و بلاروس با اوکراین مستقر کرده است.
روسیه بارها تاکید کرده این "جابجایی نظامی معمول"، تهدیدی برای هیچ کس نیست و اینکه این کشور نیروها را در خاک خود منتقل می کند نباید باعث نگرانی شود.
مسکو حمایت فزاینده ناتو از اوکراین را - از نظر تسلیحات، آموزش و پرسنل - تهدیدی برای امنیت خود می داند. این کشور همچنین اوکراین را به افزایش تعداد نیروهای خود در آماده سازی برای تلاش برای بازپس گیری منطقه "دونباس" (دو استان در دست جدایی طلبان = لوهانسک و دونتسک) متهم کرده است، ادعایی که اوکراین آن را رد کرده است.
پوتین خواستار توافقهای حقوقی خاصی شده است که هرگونه گسترش بیشتر ناتو به سمت شرق به سمت مرزهای روسیه را منع کند و بارها تاکید کرده که غرب به تضمینهای شفاهی قبلی خود عمل نکرده است.
روسیه همچنین نگران تسلیح اوکراین با سلاح های پیشرفته ناتو است و پوتین گفته است که استقرار تسلیحات پیشرفته ناتو در اوکراین - مانند سامانههای موشکی - از "خط قرمز" روسیه عبور میکند.
"دیمیتری پسکوف" سخنگوی کرملین در پاییز امسال گفت که ایالات متحده و دیگر کشورهای عضو ناتو، تسلیحات و مشاوران نظامی به اوکراین روانه کرده اند. او گفت: " اینها به تشدید بیشتر وضعیت در خط مرزی منجر می شود."
اما از دیدگاه دولت اوکراین که هم اینک به غرب نزدیک است، مسکو حق دخالت در مسایل داخلی اوکراین و تعیین خط مشی های سیاست خارجی این کشور را ندارد و دولت کی یف به عنوان یک کشور دارای استقلال و حق حاکمیت، مجاز و مختار است که هم پیمانان سیاسی و نظامی خود را انتخاب کند.
دولت کنونی کی یف معتقد است که روسیه حق مداخله درباره رابطه اوکراین با ناتو را ندارد.
انگیزه های پوتین
بسیاری از ناظران معتقدند با توجه به هزینه های بالا اقدام نظامی روسیه در اوکراین، این کشور احتمالا قصدی برای حمله به اوکراین را ندارد و تنها با ایجاد بحران و تنش در مرز با اوکراین به دنبال کسب اهداف سیاسی و ژپوپلتیک در برابر غرب و رسیدن به یک توافقنامه امنیتی با ناتو است که تضمین دهد کشورهایی چون اوکراین و گرجستان به عضویت ناتو درنخواهند آمد.
اما برخی ناظران نیز معتقدند پوتین می خواهد با استقرار نیروها پیامی به دولت کی یف بدهد که در صورت نزدیکی بیشتر به ناتو باید قید مناطق شرقی خود را به روسیه نزدیک هستند، بزند.
جو بایدن رییس جمهوری آمریکا اخیرا در سخنانی هشدار داد که روسیه می خواهد در ابتدای سال 2022 به اوکراین حمله کند.
غرب به روسیه هشدار داده که در صورت اقدام نظامی علیه اوکراین، این کشور تحریم های اقتصادی "شدید و سریع" اروپا و آمریکا مواجه خواهد شد.
روسیه چرا به دنبال تهدید اوکراین است؟
روسیه با این که ادعا میکند که برنامهای برای هرگونه تهاجمی به اوکراین ندارد، اما این کشور مدتهاست که خاک اوکراین را تصرف کرده است و در حال حاضر هم تخمین زده میشود که حدود ۱۰۰۰۰۰ نفر از سربازان روسیه در نزدیکی مرزهای دو کشور مستقر شدهاند.
در ادامه گزارش با اشاره به این واقعیت که «روسیه در حال حاضر چندین و چند سال میشود که در مقابل هر گونه تلاش از سوی اوکراین برای عضویت در ائتلافها و نهادهای اروپایی و بهخصوص ناتو مقاومت کرده است» آمده:
اوکراین اما در این میان با هر دو طرف پیوستگیهایی دارد. این کشور که هم با اتحادیه اروپا و هم با روسیه مرز مشترک طولانی دارد، در عین اینکه به عنوان یکی از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی سابق پیوندهای اجتماعی و فرهنگی عمیقی با روسیه دارد- و زبان روسی در آنجا به طور گسترده صحبت میشود- اما در عین حال علاقه و اشتیاق وافری نیز به پذیرش در جوامع اروپایی دارد.
بعد از این که اوکراینیها در سال ۲۰۱۴ رئیسجمهور وقت خود را که طرفدار روسیه بود، برکنار کردند، روسیه شبهجزیره کریمه را تصرف و ضمیمه خاک خود کرد و در عین حال از جداییطلبانی که در بخشهای زیادی از شرق اوکراین فعالیت داشتند، حمایت کرد. شورشیان از آن زمان به بعد با تمام توان با ارتش اوکراین جنگیدهاند- که این درگیری تاکنون جان بیش از ۱۴۰۰۰ نفر را گرفته است.
جنگ روسیه و اوکراین از نگاه مردم
بی.بی.سی همچنین در یکی از گزارشهایش نگاهی داشته به این موضوع که در حال حاضر که دو کشور در آستانه یک جنگ تمامعیار به سر میبرند، مردم دو کشور به این موضوع چگونه نگاه میکنند و اوضاع در پایتختهای دو کشور به چه شکل است؟
گزارش بی.بی.سی با اشاره به این موضوع آغاز میشود که در سالهای اخیر، زندگی بسیاری از اوکراینیها زیر سایه خطر تهاجم همهجانبه روسیه بوده است.
حالا در شرایطی که افزایش نگرانیهای جهانی در مورد حمله روسیه به اوکراین خطر را نزدیکتر از همیشه کرده؛ خبرنگاران بی.بی.سی در مسکو و کییف وضعیت عمومی این دو شهر و نظرات مردم را در مورد اینکه آیا این بحران میتواند منجر به جنگ گستردهتری در اروپا شود، ارزیابی و منتشر کردهاند.
خبرنگار مستقر در کییف در این زمینه نظرات شماری از اوکراینیها را درباره حمله احتمالی روسیه به اوکراین ذکر کرده است.
خبرنگار از قول یکی از شهروندان نوشته: تا زمانی که پوتین قدرت را در دست دارد، برای گسترش قدرت روسیه هر کاری ازش برمیآید.
و البته از قول شهروندی به نام ولادیمیر که او نیز به نقش پوتین در این بحران اشاره میکند: روسیه همیشه غیر قابل پیشبینی بوده و در عصر جدید هم به لطف پوتین غیرقابل پیشبینیتر شده و میتواند هر کاری انجام دهد.
بی.بی.سی در ادامه نوشته که این احساس در سراسر اوکراین منعکس شده است. از زمانی که روسیه شبهجزیره کریمه جنوبی را ضمیمه خاک خودش کرد و از شبهنظامیان جداییطلب حمایت کرد، هیچ وقفهای در زمینه جنگ، حملات سایبری و کارزار انتشار اطلاعات نادرست در مورد طرفین ایجاد نشده است.
آناستازیا یک اوکراینی خوشبینتر است و میگوید که «چون به مقامات و رئیسجمهورمان اعتماد دارم، نگران این موضوع نیستم و فکر میکنم که در نهایت از پس ماجرا برخواهند آمد و این درگیری را خواهند توانست که مدیریت کنند. مگر به خاطر اینکه از ما محافظت کنند، دولتمردان را انتخاب نمیکنیم»؟
ویکتور نیز نگران نیست، اما با این همه این روزها در دانشگاه در دوره آموزش نظامی اولیه شرکت کرده- که این روزها در اوکراین رایج است. او میگوید: «ما دوست داریم اتفاقی نیفتد و جنگی آغاز نشود، اما در صورت نیاز آماده مقاومت در برابر متجاوزین خواهیم بود».
اما این به این معنی است که اوکراینیها آماده- یا حاضر- به مبارزه هستند؟ ویکتور پاسخ میدهد: «بله، در این شکی نیست. زیرا ما باید از کشورمان، استقلالمان و مهمتر از همه از آزادیمان دفاع کنیم».
جنگ از نگاه مردم روسیه
در روسیه، روزنامهها و رسانههای دولتی غرب را مقصر و متهم این وضع و حال و خصومت معرفی میکنند- که تا حد زیادی بازتابی است از زبان کرملین که بارها و بارها غرب را به خاطر این درگیری احتمالی مورد انتقاد قرار داده است.
در شرایطی که در روزهای اخیر شاهد انواع و اقسام اعلام نگرانیها و هشدارهای اتحاد دفاعی، ناتو و ایالات متحده در مورد تهاجم قریبالوقوع روسیه به اوکراین هستیم، ولی در این میان بسیاری از مردم مسکو هنوز خطر جنگ را درک و باور ندارند و متقاعد نشدهاند که این اتفاق به همین زودی میتواند رخ دهد. برخی هم در این میان فکر میکنند که در مورد این تهدید از سوی غرب اغراق شده است.
آندری ۲۴ ساله در این زمینه میگوید که «اگر بنا بر باور گفتههای غرب در این مورد باشد، آنها در این سالها تقریبا همه ساله گفتهاند که روسیه قصد دارد به اوکراین حمله کند. با این حال ما هنوز اینجا نشستهایم و با چشمان باز به اخبار گوش میدهیم و فکر میکنیم که “خدای من، واقعاً؟ باز هم؟ مگر قرار نبود پارسال حمله کنیم”؟ من فکر میکنم غرب فقط از این موضوع برای منافع خود استفاده میکند».
اولگا یکی دیگر از مردم روس است که قاطعانه باور دارد آمریکا مقصر این تنشهاست و خطر بروز جنگ را بزرگنمایی میکند.
او میگوید: «برای چه باید به اوکراین حمله کنیم؟ اصلا به این کشور چه نیازی داریم؟ اگر روسیه برای تولید کالا به زمینهای بیشتر یا برای فروش کالا به بازارهای بیشتر نیاز داشت، میشد این خطر را درک کرد. اما در حال حاضر روسیه فضای زیادی دارد. ما به ساحل هم دسترسی داریم. پس چرا باید به اوکراین حمله شود»؟
برخی از مردم از جمله الکسی اما از احتمال تحریمهای شدید آمریکا نگران هستند. او میگوید که «جنگ میتواند باعث سقوط ارزش روبل (واحد پول روسیه) شود و در آن صورت مردم واقعاً وضعیت بدی خواهند داشت. بنابراین باید هر جور که ممکن است از این امر اجتناب شود. این نوع درگیریها تقصیر مردم نیست، اما آسیبش تنها و تنها به همین مردم عادی میرسد».
با این که بین تحلیلگران، روزنامهنگاران و سیاستمداران در مورد اهداف بلندمدت ولادیمیر پوتین در قبال سیاستهای روسیه درباره اوکراین بحث و اختلاف نظر زیادی وجود دارد، اما هنوز و همچنان اگر به این زودی جنگی آغاز شود، بسیاری در روسیه غافلگیر خواهند شد.