کلیات

جشن چله تموز یکی از روزهای آیینی به جای مانده از دوران کهن در ایران است ریشه تاریخی آن پیدا نیست.بi نظر می رسد پیدایش آن بسیار کهن تر از دوره ادیان ابراهیمی است و با اسطوره های دوره مهری پیوند دارد چله تموز یا چله تابستان در تقویم کهن ایرانی گرم‌ترین ماه سال است و با بلند ترین روز سال مرتبط است. «چله بزرگ» یا چله تموز یکی از جشن‌های ایرانی بوده که تقریبا فراموش شده‌است اما در جنوب خراسان طولانی‌ترین روز سال را هنوز هم گرامی می‌دارند اما نه با آن اهمیتی که برای شب چله زمستان یا یلدا قائل هستند. چهل یا چله تموز حدودا از اول تیر ماه شروع می‌شده و تا دهم مرداد ماه ادامه می‌یافته. معمولا شروع این چهل روز با طولانی‌ترین روز سال آغاز می‌شود و آن روز یا هفته اول تیر را گرامی می داشتند. در تقویم گریگوری ماه تموز تا حدودی با اول تیرماه انطباق دارد.

‏

طولانی‌ترین روز سال

معمولا روز اول تیر طولانی‌ترین روز سال در نیم‌کره شمالی زمین است زیرا در این روز نسبت به روزهای گذشته به اندازه بخشی از ثانیه بیشتر در آسمان باقی خواهد ماند و روز را طولانی‌تر خواهد کرد. به دلیل اینکه سیاره زمین حول محور خود با درجه ۲۳٫۵ در حرکت است طی روزی خاص از سال و با به حداقل رسیدن فاصله منطقه قطبی با خورشید این پدیده که به انقلاب تابستانی نیز شهرت دارد رخ می‌دهد و در برخی از سال‌ها این اتفاق ۳۰ خرداد رخ می‌دهد و در برخی سال‌ها ۳۱ خرداد و یا اول تیر ماه اتفاق می‌افتد. این پدیده برای گذشتگان ایران نیز شناخته شده بوده‌است در ایران جشن نیلوفر یا چله تموز با این پدیده ارتباط

جشن نیلوفر

جشن نیلوفر یا جشن تیرگان به چله تموز و جشن روز اول تموز(چله تابستان) ارتباط دارد. به روایت ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه زمان جشن نیلوفر ششم تیرماه (خردادروز از تیرماه) است. با توجه به شواهد دیگر به نظر می‌رسد که گل نیلوفر از نظر باورهای مردمی با خورشید و احیانا با میترا/ مهر در پیوند بوده باشد. زمان شکوفایی سالانه گل نیلوفر و نیز زمان شکوفایی روزانه آن با خورشید هماهنگ است. زمان گل دهی آن در چله تموز یعنی طولانی‌ترین روز و در ایام عمودی‌ترین تابش‌های خورشید و زمان شکوفایی روزانه گل نیلوفر نیز همراه با سپیده و طلوع خورشید است و هر روز همراه با بردمیدن خورشید شکوفا می‌شود. این ویژگی‌ها موجب شده بوده که نیلوفر و خورشید را از یک خاستگاه و در پیوند با یکدیگر به‌شمار آورند و گرامی‌داشت نیلوفر را گرامی‌داشت خورشید بدانند. خورشید پرستی از اولین ادیان بشری است و در دوران میترایی به صورت پر و بال یافته و گسترده در رسم‌های ایرانی نفوذ کرده‌است