ماسوله در معرض تخريب است
ماسوله ، نمونه بارزي از اين نوع زيستگاه تاريخي بشر است ، که به عنوان يک اثر ملي در سال 1354 شمسي به شماره 1090 در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده است.
آميزه اي از فرهنگ هاي سه گانه تالش ، ترکي و گيلکي از يکسو و طبيعت هاي سه گانه جنگلي ، مرتعي و کوهستاني از سوي ديگر فرهنگ و تمدن خاصي را به وجود آورده که اولين نمايه کالبدي آن ، شهرسازي و معماري خاص ماسوله است.
شهر تاريخي ماسوله در استان گيلان و در فاصله 60 کيلومتري غرب شهرستان رشت با وسعتي برابر 61 هکتار واقع شده است ، حدود 800 تا 1000 سال پيش مردماني از نقاط مختلف ايران به دلايل نامعلوم به اين نقطه کوچ کرده و اين زيستگاه شگفت را بنا نهاده اند.
شهر ماسوله يکي از قديمي ترين بافت هاي تاريخي کشور است که ويژگي بارز آن حضور مردم و جاري بودن زندگي روزمره در آن است.
شکل پلکاني و مطبق شهر که در امتداد کوه رو به جنوب و در طول خطوط توپوگرافي زمين کشيده شده است، پاسخگوي فعاليت هاي روزمره شهر ماسوله است و چشم اندازي بديع و به ياد ماندني را در دل کوهستان پديد آورده است.
واحدهاي ساختماني تشکيل دهنده بافت تاريخي شهر به گونه اي ساخته شده اند که باعث مي شود تمام خانه ها زنجيروار به هم پيوسته باشند ، هر واحد مسکوني معمولا بين يک تا چهار طبقه دارد و پائين ترين طبقه آن به عنوان انبار يا طويله مورد استفاده قرار مي گيرد ، طبقه پائين از مصالح سنگي و طبقات فوقاني از خشت بنا شده است و کلاف هاي چوبي بين مصالح سنگ و خشت باعث پيوستگي بنا شده است، بيشترين هنر ساختماني استادکاران در پنجره ها، درها و گنجه هاي چوبي خانه ها خلاصه مي شود.
بعد از زلزله سال 1369 بخش عمده اي از بافت قديمي ماسوله تخريب شد و به علت نبود نظارت سازمان هاي ذيصلاح ، ساخت و سازهاي جديد بدون توجه به سبک معماري سنتي ماسوله انجام گرفت.
گسترش ساخت و سازهاي غيرمجاز
در مهرماه سال 1380 دفتر پروژه بزرگ شهر تاريخي ماسوله به مديريت دکتر نيکروز مبرهن شفيعي تاسيس و مدتي بعد به پايگاه ميراث فرهنگي و گردشگري شهر تاريخي ماسوله تبديل شد. متاسفانه طي چند سال اخير ساخت وسازهاي غيرمجاز در حريم ماسوله روبه گسترش است و با تمام کوششهاي انجام گرفته اين روند همچنان ادامه دارد.
ماسوله به دليل برخورداري از بافتي ويژه و معماري فاخر و مناظر طبيعي بديع پيرامون آن کانون مهمي در عرصه گردشگري در سطح ملي و حتي جهاني است و اين خود تنها منبع امرار معاش براي تعداد اندک مردمي است که تن به مهاجرت نداده اند و همچنان با حضور در اين شهر از تبديل ماسوله به يک موزه جلوگيري مي کنند و همين امر لزوم نگرشي ويژه به ماسوله را بيش از پيش افزايش مي دهد.
در حال حاضر در ماسوله 350 واحد مسکوني وجود دارد که در گذشته اين تعداد به بيش از 600 واحد مي رسيد، وجود 120 واحد تجاري در محدوده بازار، شش کاروان سرا، دو حمام قديمي، 33 چشمه عمومي، 10 مسجد و پنج امامزاده حاکي از رونق و شکوفايي اين شهر در دوره هاي متاخر است.
جمعيت ماسوله طي 60 سال گذشته از سه هزار و 500 نفر به 900 نفر کاهش يافته است که اين امر نشانه سير نزولي تاريخ اين شهر کهن است.
با اين همه شهرت و محبوبيت ماسوله در ميان پنج شهر و روستاي شگفت انگيز «ابيانه» ، «کندوان» ، «ميمند» و «سرسيد آقا» زبانزد خاص و عام است و ساليانه هزاران نفر از اين شهر تاريخي و مناظر تاريخي و طبيعي آن ديدن مي کنند.
کم توجهي در سالمتر و جذاب تر ماندن ماسوله
با تمام اين اوصاف در چرخ زدن و گردشي چند ساعته حتي نه چند روزه، کم توجهي در سالمتر و جذابتر ماندن اين شهر کاملا مشهود است، تصاويري از ساختمان هاي تخريب شده و ساختمان هاي از نو ساخته شده اين شهر، تصوير اسکلت ها و فونداسيون هاي بتني براي ساختمانهاي تاريخي و سنتي که قرار است خشتي و گلي باشند ، تاسف هر بيننده اي را برمي انگيزد.
يک کارشناس ارشد ميراث فرهنگي در اين باره گفت: حفاظت، صيانت و مرمت و نگهداري آثار و اماکن تاريخي از مهمترين مسئوليتهايي است که به واسطه ثبت يک اثر تاريخي بر دوش متوليان اين امر قرار مي گيرد.
محمدرضا محمدي افزود: در حالي اين وظايف بر عهده سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري به عنوان متولي آثار تاريخي و فرهنگي است که ساير سازمانها، ارگانها و مجموعه ها اعم از دولتي و خصوصي نيز طبق قانون موظف به رعايت حريم بناها و آثار تاريخي هستند.
وي اظهار داشت: در شرايطي ضرورت حفاظت، صيانت، مرمت و نگهداري از آثار تاريخي در کشورهاي مختلف مورد توجه قرار مي گيرد که اين امر به معناي پاسداري و حفاظت از هويت تاريخي و فرهنگي آن ملت محسوب مي شود و ماندگاري نام اجداد و جايگاه هر کشور در مهد تمدني و نيز آگاهي و آشنايي نسل هاي آينده با اين جايگاه به انجام هرچه مطلوبتر اين وظايف بستگي دارد.
اين کارشناس مسائل آثار تاريخي و باستاني گفت: تمدنهاي فراواني در دنيا بوده اند که به فراموشي سپرده شدند و امروز تنها نام آنان در کتب تاريخي ديده مي شود، براي آنکه تمدن و فرهنگ شهر تاريخي ماسوله به ورق کتابهاي تاريخي محدود نشود و براي ادامه نقش خود در پيشرفت فرهنگ و تمدن جهاني، حفاظت از آثار و بناهاي تاريخي بعنوان نمادي از هويت و تاريخ گذشته ضرورتي انکارناپذير است.
وي اضافه كرد: تخريب يا نابودي ميراث فرهنگي و طبيعي ضايعه اي جبران ناپذير است و با توجه به ابعاد و ميزان خطرات جديدي که ميراث فرهنگي را تهديد مي کند، حفظ و احياي آن و معرفي به نسلهاي بعد امري اجتناب ناپذير است.
با اين وجود ماسوله به دليل معماري يگانه اي که دارد، مورد توجه بسياري از گردشگران و علاقه مندان به تاريخ ايران قرار گرفته اما به علت بارندگي هاي زياد منطقه گيلان، هميشه در معرض سيل بوده است، طي 10 سال اخير که مسئولان اجرايي و فرهنگي منطقه متوجه آثار مخرب سيلابها در ماسوله شده اند ، تلاش هاي زيادي براي کاهش تعداد يا کاستن از شدت آنها صورت گرفته است.
سه رودخانه در مناطق «دولي چال» و «خليل دشت» در مناطق بالادستي ماسوله قرار گرفته اند که به هم مي پيوندند و از درون ماسوله عبور مي کنند، هنگامي که سيل در ماسوله جاري مي شود ، خانه ها و مناطق تاريخي ماسوله چندان در معرض آسيب قرار ندارند اما خيابان اصلي شهر ماسوله را آب مي گيرد و براي گردشگران مشکلات بسياري پيش مي آيد.
شهرک تاريخي و شهر جديد ماسوله تنها در خطر سيل قرار ندارد ، در اين منطقه خانه ها با مصالحي ساخته شده است که بر اثر گذشت زمان بسيار آسيب پذيرند. در حفظ بافت هاي تاريخي ماسوله، نيروي انساني نقش بسيار مهمي دارد ، اگر اين شهر تاريخي خالي از سکنه باشد در يکي دو سال از بين خواهد رفت ، در حقيقت ماسوله را ساکنان اين شهر حفظ مي کنند.
ماسوله به جز سيل با مخاطراتي از جمله ريزش سنگ، رانش زمين، زمين لرزه، تصرف براي توسعه عمراني و تخريب هاي انساني نيز روبرو است.
در حفظ شهر ماسوله از خطرات سيل ، بسياري از دستگاه هاي اجرايي نقش دارند که مهمترين آنها اداره منابع طبيعي گيلان است ، دستگاه هاي اجرايي تلاش مي کنند با آبخيزداري ، کاشت درخت در مسير جريان سيل و جلوگيري از ورود دامداران به مناطق سيل خيز، سيل ها را مهار کنند و خسارت هاي آن را به کمترين ميزان ممکن برسانند.
سرپرست اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري گيلان در اين رابطه گفت: براي حل مشکل حوزه آبخيز ماسوله، اداره کل منابع طبيعي فعاليت بسياري انجام داده است.
رحمت الله رحماني افزود: در مناطق ميلرزان، اشکليت، صفاگشته و دولي چال با اجراي طرح هاي ساماندهي و خروج دام از منطقه ، طرح هاي آبخيزداري با هدف کنترل آبهاي سطحي و طرحهاي جنگلکاري در سطح وسيعي از منطقه با استفاده از گونه هاي بومي منطقه به اجرا در آمده است.
وي همچنين حضور بيش از ظرفيت مجاز دام در مراتع و عرصه هاي منابع طبيعي در مناطق مرتفع حوزه ماسوله را موجب تخريب و کاهش شديد پوشش گياهي و سخت شدن خاک اين مناطق ارزيابي کرد و اظهار داشت: با انجام طرح هاي ساماندهي و خروج دام از حوزه هاي بالادستي، ضمن آزادسازي مناطق بسياري از عرصه هاي ملي با ايجاد پوشش گياهي مناسب و حفظ خاک در تلاش هستيم که از نعمت بي کران خداوندي که به صورت بارش در منطقه داريم بهره برداري بهينه کنيم و اين تهديد را به يک فرصت شايسته براي احياي هرچه بيشتر منابع طبيعي و جنگلهاي استان تبديل کنيم.
به هر حال طرح هايي که براي کاهش سيلاب ها در ماسوله اجرا شده است ، نتايج بسيار خوبي داشته اما همچنان مسئولان معتقدند، انجام طرح مطالعاتي براي کاهش خطراتي که خانههاي تاريخي ماسوله را تهديد مي کنند، امري ضروري است.
معاون آبخيزداري سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور نيز در اين باره گفت: با توجه به ويژگي شهر تاريخي ماسوله و اهميت آن در سطح ملي و منطقه اي، ضرورت کنترل سيل در حوزه هاي بالادست اين شهر اهميت ويژه اي دارد.
محمد رضا شجاعي افزود: با تهيه يک طرح جامع مطالعاتي، شرح خدمات علمي و اصولي و اجزاي آن را به وسيله تمام دستگاههاي ذيربط با نظارت عاليترين مقام اجرايي استان تدوين تا چارچوب و خط مشي مشخص فعاليتها و طرحها در تمام ادارات و نهادهاي دخيل در اين امر تعيين شود و شاهد رشد و شکوفايي هرچه بيشتر اين منطقه باشيم.
2.5 ميليارد ريال براي مرمت 50 بناي تاريخي ماسوله
اميد عزيزي رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گيلان هم گفت: براي مرمت 50 بناي تاريخي ماسوله در سال گذشته دو ميليارد و 500 ميليون ريال اعتبار هزينه شده است.اين تعداد بنا شامل 44 خانه، يک مسجد، چهار مغازه و دو انبار است که مرمت شدند.
وي همچنين با اشاره به ارزش و جايگاه ملي و بين المللي شهر تاريخي ماسوله تاکيد کرد: براي بقاي ماسوله همه بايد مشارکت کنند و مردم، مديريت کلان کشور، مديريت شهري، رسانه ها، نهادهاي اجتماعي و به ويژه سازمان ميراث فرهنگي در اين زمينه مسئول هستند.
به هرحال شهرک تاريخي ماسوله در معرض تخريب انواع حوادث طبيعي، محيطي و انساني است از اينرو بايد با برنامه ريزي اصولي و هوشمندانه ضمن مرمت و بازسازي بناهاي تاريخي اين شهرک، از روند تخريب و بازگرداندن حيات مجدد به آن تلاش مضاعف داشت.
