اندرحکايت جمعيت و زيراکس و زلزله

شايد ترکيب جمعيت و زيراکس و زلزله قدري نامانوس به نظر آيد و خواننده ربط وثيق و دقيق اين واژه ها را در نيابد. شايد هم ترکيبي طنز گونه باشد لذا ارتباط آن را به شکلي کوتاه بيان مي کنم; ممکن است به نظر شما هم مرتبط باشند.

چندي است تيتر روزنامه ها بحث شيرين زلزله تهران! پيش بيني حدود تلفات، آموزش هاي پيشگيرانه و سرانجام اين سخن مهم رئيس جمهور است که حدودا 5 ميليون نفر در تهران اضافه هستند و بايستي رخت خويش برکنده ورحل اقامت در ديار ديگري و شهر ديگري افکنند. منابع دولتي نيز چندي است از چگونگي انتقال پاره اي شرکت هاي دولتي وزير مجموعه هاي آنها خبر مي  دهند (که حتي تا حد آئين نامه نيز پيش رفته است)، به هر جهت گويي بحث انتقال جمعيت تهران براي دولت بسيار جدي است; شايد خبري مهم پس از بحث هدفمند کردن يارانه ها.

البته ما نيز اميدواريم بشود و بتوانند و درختم به خير شدن آن نيز موفق گردند و کاهش جمعيت تهران در حد شعاري مقطعي و دوره اي باقي نماند، اين سخن از هر زاويه و نگاهي که مورد نظر کارشناسان و اصحاب رسانه قرار گيرد و اهل سياست از هر جناحي که بدان بنگرند در طرح نکته اي که قصد نگارنده است چندان تفاوتي ايجاد نمي کند. به گمان نگارنده اين سخن درست  و منطقي است و تهران از حيث جمعيت به مرز اشباع رسيده است.

چندي پيش که به قصد عزيمت به دانشگاه به سوي تجريش مي رفتم مدتي کوتاه درميدان تجريش ايستادم و به رفت و آمد مردم شتابان و دوان نگاهي دقيق تر انداختم. صبح بود و هر کسب به دنبال کاري مي رفت. قطعا در يک محيط خلوت تر نيز مردم براي کارهاي روزانه از خانه بيرون مي زنند و اين البته عرف زندگي زميني انساني است و قاعده اي در هر منطقه جغرافيايي از زمين. اما به موازات آن نکته ديگري توجهم را جلب کرد: «ارتباط زيادي جمعيت و بي قدرشدن انسان و کم رنگ شدن توجه به ظرايف و لطايف موجودي به نام انسان».

ناگهان به ياد پديده زيراکس افتادم. شايد براي همه به ويژه آنها که با قلم و کتاب و نوشتار سروکار دارند، اين نکته قدري ملموس تر باشد. وقتي انبوهي از اوراق و نوشته ها را براي  زيراکس ارائه مي کنيم، عموما هم ما به سرعت بر دستگاه  مي نگريم تا هرچه  زودتر روشن شده و کارتمام شده و زيراکس اوراق خود را تحويل بگيريم. مرحله بعدي تنظيم اوراق است.

ابتدا براي تنظيم اوراق تحويلي با دقت نگاه مي کنيم که درست قرار گرفتن کلمات، پررنگ بودن جوهر، قاب بندي صفحات و ساير نکات زيباشناسانه رعايت شده باشد.اين دقت تا برگ هاي اول و دوم و اگر خيلي دقيق باشيم تا صفحات 10 الي 15 نيز ممکن است صورت پذيرد اما پس از آن کاغذ زده مي شويم و تنها شکل فيزيکي اوراق را مي بينيم. حتي به شماره صفحات نيز کم توجه مي شويم و کم کم خسته شده و بر آن مي شويم که هرچه زودتر اوراق را تحويل گرفته، پول آن را بپردازيم و بيرون بزنيم. در واقع انبوهي اوراق و يک شکلي آنها، «دقت را خسته و فرسوده مي کند و دقتمان بي رمق مي شود.

دقيقا زماني که در ميان يک جمعيت انبوه نيز قرار مي گيريم، همين احساس به ما دست مي دهد. انبوهي جمعيت نيز شبيه زيراکس انسان است.وقتي صبح از خانه بيرون مي زنيم، اولين، دومين يا چند نفري را که تا سرکوچه مي بينيم با دقت برانداز مي کنيم. شکل انساني آنها، زيبايي، لطف و صفاي گفتار، نوع پوشش لباس، مرتب بودن و آراستگي آنها را مي بينيم، اما به محض پا گذاشتن به خيابان هاي اصلي و پرازدحام، تنها توده هايي از پيکره انساني مي بينيم که لا به لا ي هم وول مي خورند و هر کس تنه زنان قصد دارد زودتر و سريعتر رد شود و به کار خود برسد.

در يک کلا م درميان جمعيت انبوه وجه انساني وزيباشناسانه آدمي حذف مي شود و دچار پديده آدم زدگي مي شويم، زن بودن، مرد بودن، بچه بودن، ميانسال بودن، زيبابودن،زشت بودن، لا غر يا چاق بودن، هيچ صفتي ديگر توجهمان را به خود جلب نمي کند. يادمان  مي رود که به ابعاد انساني همديگر دقت کنيم. به همديگر نگاه نمي کنيم، به سخنان همديگر گوش نمي دهيم، در تاکسي و وسايط نقليه عمومي روي از همديگر برمي گردانيم، به نحوه لباس پوشيدن، زيبايي، لطف و صفاي همديگر توجهي نداريم، اصلا  همديگر را نمي بينيم. تنها سعي مي کنيم از انسان هاي پيرامون خود فرار کنيم. از حضور انسانها در اطراف خود رنج مي بريم.

دقيقا به جاي آن که آدم هاي پيرامون ما، ما را خوشحالتر کنند ما را منزوي تر مي کنند.پارادکس تنهايي در ميان جمعيت و اين پارادکس نتيجه تلخ زيادي بيش از حد جمعيت است.شايد براي خلا صي از اين انبوهي شتابزده و کلا فه کننده است که حتي ممکن است مسوولين دست به دامان پديده هاي طبيعي همچون زلزله شوند، تا شايد خوف و ترس ناشي از آن اندکي اين جماعت سردرگريبان و شلوغ تهران را بترساند و برماند تا شايد اين پايتخت خسته را از شر اين جماعت انبوه برهاند.

* مدرس دانشگاه