گفتگویی درباره دیپلماسی هسته‌ای

علی باقری که به عنوان معاون دبیر شورای‌عالی امنیت ملی ایران، با دیپلماسی هسته‌ای کشور ارتباط نزدیکی دارد، با «آتول آنجیا» در تهران در تاریخ 29 فروردین ماه 1389 درباره کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح در تهران و تأثیر آن بر کنفرانس بازنگری در قرارداد ان.پی.تی در نیویورک گفت‌وگو کرد.

در این گفت‌وگو وی تلاش کرد اتهامات راجع به عدم همکاری ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را رد نماید. وی تأکید داشت که ایران و هند باید فعالیت‌های خود را در افغانستان با یکدیگر هماهنگ کنند.

‌• وضعیت در افغانستان ناآرام است و آمریکایی‌ها به‌زودی این کشور را ترک خواهند نمود. آیا هند و ایران مانند گذشته می‌توانند در افغانستان با یکدیگر همکاری داشته باشند؟

شما یک نکته بسیار مهمی را مطرح نموده‌اید. موضع ایران نسبت به افغانستان مبتنی بر این اصل می-باشد که امنیت منطقه باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود. اما این کار زمانی امکان‌پذیر می‌باشد که کشورهای منطقه با یکدیگر همکاری جدی، نزدیک و سازنده داشته باشند. بنابراین همکاری منطقه‌ای صرفاً یک انتخاب نیست بلکه یک نیاز و یک ضرورت منطقه‌ای است. ما در تعامل منطقه‌ای در سطوح مختلف، به‌ویژه با هند، بر این نکته تأکید داشته‌ایم. ما اعتقاد داریم که یکی از دلایلی که خارجیان در منطقه حضور دارند این است که کشورهای منطقه با عدم همکاری جدی با یکدیگر خلأ قدرت در منطقه را بوجود آوردند. ما با دوستان خود در دهلی‌نو گفتگو داشته و داریم. ما اعتقاد داریم که در آینده نزدیک نتایج مهمی را از این همکاری خواهیم داشت و ما منتظر ورود معاون مشاور امنیت ملی هند آلوک پراساد در ماه مه در تهران برای برگزاری گفت‌وگو در چارچوب مذاکره راهبردی دو کشور هستیم.

‌• در نهادهای بین‌المللی تلاشی جهت تفکیک بین «طالبان خوب» و «طالبان بد» در افغانستان وجود داشته است.

با نگاهی به سابقه مبارزه بیگانگان با تروریسم در می‌یابیم که آنها مصمم به ریشه‌کن ساختن تروریست‌ها نیستند. آنان با استفاده از وسایل مختلف که در اختیارشان است تمایل دارند بی‌ثباتی را در منطقه حفظ نمایند. بنابراین ما دیدگاه اشغالگران درباره منشأ و نحوه مبارزه با تروریسم را رد می‌کنیم و چنین دیدگاهی را سازنده نمی‌دانیم.

‌• کنفرانس خلع سلاح و عدم اشاعه در تهران بر کنفرانس بازنگری در قرارداد ان.پی.تی که قرار است در نیویورک برگزار شود چه تأثیری خواهد داشت؟

ان.پی.تی سه ستون دارد. خلع سلاح، عدم اشاعه و استفاده صلح‌آمیز از فناوری انرژی، چهل سال از زمان انعقاد معاهده ان.پی.تی. گذشته اما مشاهده می‌کنیم که اشاعه هسته‌ای کاهش نیافته بلکه افزایش هم یافته است. زرادخانه‌های هسته‌ای بیشتر اصلاح و مدرنیزه شده است. خلع سلاح نادیده گرفته شده است. دو نتیجه-گیری می‌توان داشت. یکی این که تا زمانی که کشورهای دارای تسلیحات هسته‌ای مسئولیت هدایت خلع سلاح هسته‌ای جهانی را بعهده داشته باشند، نمی‌توان مقررات اصلی ان.پی.تی در زمینه خلع سلاح را اجرا نمود. دوم، خلع سلاح واقعی زمانی شروع خواهد شد که تسلیحات هسته‌ای در سطح عمومی در سراسر جهان رد شوند. ما اعتقاد داریم که موفقیت در خلع سلاح متکی به جامع و فراگیر بودن آن می‌باشد. حتی اگر یک سلاح اتمی باقی بماند ما ناموفق بوده‌ایم.

‌• ظاهراً شما خواستار اعمال تغییرات جدی در نهادهای بین‌المللی که مقررات بین‌المللی هسته‌ای را اداره می‌کنند شده‌اید.

مشکل اساسی‌تر است. کشورهایی که در جنگ جهانی دوم پیروز شدند، به‌دلیل اینکه تسلیحات هسته‌ای را در اختیار داشتند مبنا و اساس غیر عادلانه‌ای را ایجاد نمودند. در واقع مبنای زور و قلدری بر مبنای تمدن، فرهنگ و شرافت انسانی برتری داده شده و شورای امنیت سازمان ملل که محل انطلاق قدرت‌های دارای سلاح هسته‌ای است مبنای شکل‌دهی به مناسبات جهانی شده است. اما واقعیت‌های جهان امر دیگری را به آنها دیکته می‌کند. اعمال تغییرات در اصول اساسی مربوط به مدیریت انرژی اتمی، جزئی از درخواست جهانی برای دمکراتیک نمودن نظام بین‌الملل می‌باشد. ما بر اساس این چارچوب در کنفرانس خلع سلاح تهران تشکیل یک کمیسیون یا کمیته مستقل و پاسخگو به مجمع عمومی سازمان ملل برای مدیریت مسئله خلع سلاح را پیشنهاد نمودیم.

‌• آیا فرصت آن فرا رسیده است تا قرارداد ان.پی.تی توسط قرارداد دیگری جایگرین شود؟ کشورهای مانند هند عضو ان.پی.تی نیستند. اما اگر قرار است هدف خلع سلاح جهانی بدست آورده شود این کشورها نیز باید نقش بزرگی را ایفا نمایند.

مشکل اصلی در مسئله خلع سلاح فقدان قراردادها نمی‌باشد. اما کشورهای دارای تسلیحات هسته‌ای همیشه خواهان امتیازات ویژه برای خود بوده‌اند. ما شاهد همکاری کشورهایی در داخل ان.پی.تی با کشورهایی که دارای سلاح هسته‌ای بوده و در خارج ان.پی.تی قرار دارند هستیم که در زمینه فناوری همکاری نموده‌اند. لذا ترتیبات جدید باید بتواند به خلع سلاح کامل بین‌الملل کمک کند و باید این کار انجام شود. پیشنهاد  کنفرانس تهران این بود که کشورهایی که در داخل ان.پی.تی قرار دارند از همکاری با کشورهای خارج از آن منع شوند.

‌• یکی از مسائل حل نشده بین ایران و آژانس مربوط به «مطالعات ادعایی» است. بر اساس اطلاعاتی موجود در یک لپ تاپ که در سال 2004 بدست آورده شده بود ادعا می‌شد که ایران آزمایش انفجاری و طراحی کلاهک و آزمایشات "نمک سبز" را انجام داده است. این مطالعات ظاهراً مربوط به تسلیحات اتمی می‌باشد. آیا شما قادر به حل و فصل این موضوع با آژانس شده‌اید؟

ما در سال 2007 با آژانس قراردادی را امضا نمودیم. آژانس در این قرارداد شش موضوع را ذکر کرد که از دیدگاه این نهاد مبهم بوده است. دو طرف با حل و فصل این مسائل ظرف 18 ماه توافق نمودند. ایران با داشتن همکاری سازنده، این مدت را به شش ماه کاهش داد. آژانس در پایان زمان‌بندی شش نامه جداگانه درباره هر 6 موضوع به ایران ارسال کرده و اعلام نمود که یافته‌های آژانس در هر 6 مورد با ادعاهای ایران کاملاً مطابق است.

در پی تکمیل این روند، مسائلی مطرح شد که مربوط به ابهام‌های فوق نبوده بلکه اتهاماتی است که به برنامه هسته‌ای ایران توسط برخی کشورها زده شده است. چنانچه این اتهامات مبتنی بر اساس محکمی یا مدارکی بود، قاعدتاً آژانس این مسائل را نیز در قالب موضوعات مبهم مطرح می‌نمود. لذا این اتهامات اهمیتی نداشت که به-عنوان مسائل مبهم یا باقیمانده نگریسته شود. با این وجود  تصمیم گرفته شد تا آژانس جزئیات آن مطالعات ادعایی یا اتهامات را ارائه نماید. ایران هم موافقت نمود با اعلام ارزیابی و دیدگاه خود با آژانس همکاری کند لذا در این رابطه ایران از طریق ارسال نامه 117 صفحه‌ای ارزیابی خود را به آژانس اعلام نمود.

رفتار اتخاذ شده توسط برخی کشورها غیرمنطقی بوده است. آنان موفق به ارائه مدارکی جهت ثابت نمودن دعاوی خود نبوده‌اند. محمد البرادعی، رئیس پیشین آژانس، در پایان مأموریت خود در خصوص مطالعات ادعایی گفت که این بعهده ارائه کنندگان اتهام می‌باشد تا مدارک لازم را در این رابطه ارائه نمایند. اگر این کشورها حتی یک کاغذ را بعنوان مدرک در اختیار داشته در این خصوص بارها تبلیغات فراوان می‌کردند.

‌• چرا ایران نسبت به معامله معاوضه هسته‌ای در اکتبر 2009 در کنفرانس وین پیشنهاد شده بود اعتراض کرد؟

این سؤال باید به طور عکس مطرح شود. سوال این نیست که چرا ایران این پیشنهاد را رد نمود. سؤال این است که چرا برخی شرایط غیرمنطقی بر ایران اعمال کردند. در خصوص معاوضه 1200 کیلوگرم اورانیوم با غنای کم به ما پیشنهاد شد. حال سؤال این است چرا 1200 کیلوگرم؟ دوم، از ما خواسته شد تا قسمت عمده ذخایر اورانیوم با غنای کم خود را تحویل دهیم و سوخت مورد نیاز ما بعد از یکسال وارد ایران خواهد شد. چرا بعد از یک‌سال؟ ما به این سوخت برای ادامه کار راکتور خود در تهران برای تولید دارو جهت معالجه نزدیک به یک میلیون شهروند ایرانی بطور فوری نیاز داریم. سوم، مذاکره‌کنندگان تأکید داشتند که معاوضه باید در خارج از ایران انجام بگیرد. چرا؟ دلایلی که آنان ارائه نمودند منطقی نمی‌باشد. ما پرسیدیم مگر آیا این مواد که در ایران است تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نمی‌باشد؟ سؤال ما این بود که چه تفاوتی بین مواد تحت نظارت آژانس در داخل ایران و مواد نظارت آژانس در خارج از ایران وجود دارد؟ با این وجود ما باب مذاکره در خصوص معاوضه سوخت را کماکان نبسته‌ایم. و این آنها بودند که میز مذاکره را ترک کردند. در عین حال، ما اقداماتی را جهت تولید و تهیه سوخت غنی‌شده با خلوص 20 درصد برای راکتور تهران در داخل ایران انجام داده‌ایم. ما نمی‌توانیم تقاضای داخلی خود را نادیده بگیریم.

‌• نیروگاه برق اتمی بوشهر احتمال می‌رود در طول سال جاری راه‌اندازی می‌شود. جایگاه این نیروگاه در طرح عمده شما جهت تولید برق اتمی چیست؟

دولت ایران بر اساس طرح 20 ساله ج.ا. ایران موظف به تولید 20 هزار مگاوات برق هسته‌ای است. این طرح دو قسمت دارد؛ اول شرکت‌های خارجی در احداث نیروگاه برق نقش خواهند داشت. دوم، سپس قابلیت‌های داخلی وارد صحنه خواهند شد. ما بر اساس قابلیت خود یک راکتور 360 مگاواتی را در حال ساخت داریم.