شايعترين سرطان مردان بالاي 50 سال
اگرچه غده پروستات نخستين بار در سال1536 توسط يك آناتوميست ونيزي كشف شد ولي كشف نوع سرطاني آن سالها طول كشيد و تا سال1853 كسي فكر نميكرد كه اين غده دچار سرطان شود.
تا قبل از قرن19 و همين چند سال قبل، سرطان پروستات يك بيماري نادر به شمار ميرفت؛ چون در آن موقع اميد به زندگي پايين بود و انسانها كمتر عمر ميكردند. از طرفي چون سرطان پروستات بيماري سنين بالاست، مردها آنقدر عمر نميكردند كه به سرطان پروستات مبتلا شوند.
علاوه بر اين موضوع، در آن زمانها تستهاي تشخيصي و كلاً روشهاي تشخيصي سرطان آنقدر پيشرفت نكرده بودند تا بتوانند همه موارد بيماري را تشخيص دهند ولي بهتدريج با بهبود وضعيت زندگي و بهداشت عمومي، اميد به زندگي افزايش يافت و بهدنبال آن موارد سرطان پروستات نيز زيادتر شد تا جاييكه امروزه اين بيماري يكي از شايعترين انواع سرطان بين آقايان است. به همين دليل توجه مجامع پزشكي و علمي هم، به اين بيماري بيشتر شده است. دكتر حسين كرمي، فلوشيپ فوق تخصصي اندويورولوژي و عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي ما را با اين بيماري بيشتر آشنا ميكند.
* آقاي دكتر شايد بهتر باشد بحث را با اين سؤال شروع كنيم كه اصلا پروستات چيست و در كجا قرار دارد؟
پروستات غدهاي به وزن تقريبي 20گرم است كه زير مثانه مردان قرار دارد. اين غده، دور تا دور مجراي ادرار را مانند حلقه يك انگشتر فرا گرفته و در باروري مردها دخالت دارد.
* اندازه پروستات در طول زندگي ثابت ميماند؟
خير، از زمان تولد تا هنگام بلوغ، اندازه پروستات تغيير زيادي نميكند اما هنگام بلوغ، پروستات به سرعت دچار افزايش اندازه و وزن ميشود كه اين افزايش سريع، تا حدود 30 سالگي ادامه مييابد. از اين پس پروستات با سرعت كمتري همچنان به رشد خود ادامه ميدهد.
* علت بزرگ شدن ميتواند غيرطبيعي هم باشد؟
ببينيد، بعضي از مواقع پروستات بيش از اندازه عادي رشد ميكند. اين رشد اضافي بهطور ناگهاني اتفاق نميافتد بلكه بهتدريج و با گذشت زمان بهوجود ميآيد. با توجه به اينكه اين غده، دور تا دور قسمتي از مجراي ادرار مردان را مانند يك حلقه در برگرفته است، ميتوان پيشبيني كرد كه بزرگ شدن آن، باعث وارد آمدن فشار روي مجراي ادرار ميشود و آن را كوچكتر و باريكتر ميكند تا جايي كه مجراي ادرار بهطور كامل بسته ميشود. پزشكان اين بيماري را هيپرپلازي خوشخيم پروستات مينامند كه در ميان مردان، به بزرگي پروستات معروف است.البته پروستات 3 بيماري دارد؛ يكي ورم پروستات كه مردان ميانسال را گرفتار ميكند كه خود را بهصورت تكرر و سوزش ادرار، تحريك پذيري بيش از حد مثانه و درد كمر نشان ميدهد.2 بيماري ديگر هم ارتباط مستقيم با سن دارند؛ بزرگي خوش خيم و بدخيم پر وستات.
* بزرگي بدخيم پروستات همان سرطان پروستات است؟
بله، اين بيماري شايعترين بيماري سيستم ادراري در مردان است و بيماري سن است و با افزايش سن، افزايش مييابد. بهطوري كه تا قبل از سن 45سالگي ابتلا به آن بسيار بعيد است.
* و اگر در افرادي اين بيماري زير اين سن ديده شود، چطور؟
خب اين افراد، افرادي هستند كه سابقه ارثي سرطان پروستات را دارند. ولي با افزايش سن به دهه50، 30درصد مردان و در سنين بالاي 50سال، بين 60 تا 80درصد مردان به اين بيماري مبتلا ميشوند. پس منحني اين بيماري با سن بالا ميرود. خوب است بدانيد در سال2004 فقط در كشور آمريكا 231هزار مورد جديد ابتلا به سرطان گزارش شد و 30هزار نفر نيز بر اثر اين بيماري جان باختند. پس با كمي توجه به اين عددها ميتوانيد اهميت اين بيماري را دريابيد.
* آقاي دكتر اصلا چرا اين سرطان ايجاد ميشود؟
مهمترين عامل ابتلاي سرطان پروستات، وراثت است؛ يعني وجود يك مورد ابتلا در يكي از بستگان درجه يك، خطر ابتلا را افزايش ميدهد. مرداني كه پدر يا برادرشان مبتلا به سرطان پروستات باشند، 2 برابر افراد عادي در معرض خطرند. در اينجا نكته مهم اين است كه اين افراد بايد از بالاي 40 سال براي تست اين بيماري مراجعه كنند نه بالاي 50 سال.
* ژن خاصي براي اين سرطان شناخته شده است؟
نه. هنوز ژن مشخصي براي اين بيماري تشخيص داده نشده ولي به غيراز مسئله وراثت بايد اين عوامل را هم درنظر داشت: سن 55سال يا بيشتر، رژيم غذايي حاوي مقدار زياد چربيهاي با زنجيره اشباع، مواجهه شغلي با بعضي فلزات سنگين مثل كادميوم، اورانيوم و...، نژاد، بهطوري كه اين سرطان در سياه پوستان شايعتر از سفيد پوستان است. همچنين ورزش نكردن، زندگي تنبلوار!، سيگار كشيدن و چاقي زياد هم از عوامل بروز اين بيماري هستند.
* الان تصور عمومي بر اين است كه سرطان پروستات بيماري خطرناكي است. آيا واقعا اينطور است؟
اين تصور اشتباهي است چون در صورت تشخيص در مراحل اوليه و شروع درمانهاي بهموقع بيمار ميتواند طول عمر طبيعي داشته باشد. مشكل اصلي از جايي شروع ميشود كه بيماري دير يا اشتباه تشخيص داده شود.
* اصلا علائم آغازين اين بيماري چيست؟
متأسفانه سرطان پروستات در مراحل اوليه هيچ علامتي ندارد. در گذشته اغلب بيماران با گسترش بيماري و پيشرفت آن تشخيص داده ميشدند. ولي امروزه با بهبود روشهاي غربالگري و در دسترس بودن آنها و همچنين افزايش فرهنگ عمومي، سرطان پروستات بهدنبال يك آزمايش (PSA (prostatic specific antigene خون يا معاينه انگشتي مقعد در يك چكاپ روتين، تشخيص داده ميشود. با اين حال علائم كلي سرطان پروستات بسيار شبيه علائم بزرگشدن خوشخيم پروستات (BPH) است. سوزش و تكرر ادرار، افزايش دفعات ادرار كردن در شب، كاهش نيرو و جريان ادرار (باريك شدن ادرار) و وجود خون در ادرار، از علائم مشترك بين بزرگ شدن خوشخيم پروستات و سرطان پروستات است. به همين دليل پزشكان به بيماراني كه علائم انسدادي دارند، توصيه ميكنند يك بار آزمايش PSA خون بدهند و معاينه انگشتي مقعد را با دقت برايشان انجام ميدهند.
* بيمار ممكن است با شكايت درد جسمي به پزشك مراجعه كند؟
بله شايعترين درد ناشي از اين سرطان درد استخوان است و ممكن است بيمار با كمردرد، وجود درد مبهم يا خشكي در ستون فقرات، لگنها و درد در دندهها مراجعه كند كه اين نشاندهنده پيشرفت بيماري و گسترش آن به استخوانها است. گاهي اوقات هم بيماري، مهرههاي كمر را درگير ميكند و موجب تنگي كانال نخاعي و فشار روي اعصاب ميشود و علائمي مثل ضعف در عضلات پا و بياختياري ادرار و مدفوع را بهوجود ميآورد.
* پس با وجود اين دردها ممكن است اين بيماري با بيماريهاي ديگر اشتباه گرفته شود؟
همينطور است. براي همين است كه ما مدام تأكيد ميكنيم هر مرد بالاي 50سال بايد هر 6ماه يكبار براي اين سرطان تست بدهند.
* خب كمي بيشتر در مورد تست PSA توضيح دهيد؟
اول بايد اين توضيح را بدهم كه عدد تست PSA ممكن است در بزرگي خوشخيم هم بالا برود ولي بيشتر در سرطان پروستات بالا ميرود. در بزرگي خوشخيم اغلب عدد اين تست زير 4 است ولي اگر سلولهاي سرطاني تكثير شده باشند، اين تست بالا ميرود و نشاندهنده وسعت سرطان است. مثلا اگر اين عدد 60 باشد، امكان دارد سرطان به استخوانها هم منتشر شده باشد. ولي براي تأييد تشخيص بايد حتماً بيوپسي يا نمونهبرداري هم انجام شود. بيوپسي پروستات، جدا كردن مقداري از بافت پروستات توسط يك سوزن مخصوص و رنگآميزي شده و مشاهده سلولهاي سرطاني زير ميكروسكوپ است. براي افزايش دقت بيوپسي معمولاً از 6 يا 12 نقطه پروستات هم نمونه تهيه ميشود. فراموش نكنيد كه سالهاست معاينه انگشتي مقعد و آزمايش PSA، توسط متخصصان ارولوژي جزو معاينات روتين درآمده است و پيشنهاد ميشود تمام آقايان بالاي 45 سال، سالانه اين آزمايشها را انجام دهند.
* درصورت تشخيص سرطان با اين روشها درمان اين بيماران چطور شروع ميشود؟
درمان سرطان پروستات به عوامل متعددي بستگي دارد؛ يعني سرطان پروستات يك روش درماني واحد ندارد. سن و شرايط باليني بيمار، وضعيت جسماني وي و مهمتر از همه مرحله بيماري در تعيين روش درمان نقش دارند. با اين حال جراحي (خارج كردن كامل پروستات، بافت اطراف و گاهي بيضه) يكي از اين روشهاي درماني است؛ البته اين روش براي بيماراني كه سرطان در بدن آنها هنوز منتشر نشده، پيشنهاد ميشود. درمان جراحي راديكال پروستاتكتومي كه شامل خارج كردن پروستات و متعلقات آن و گاهي بيضهها ميشود، قطعيترين روش درمان است. البته اگرچه عوارض روحي و جسمي آن بيشتر است ولي نشان داده شده در صورتي كه بيماران وضعيت جسمي خوبي داشته باشند و بيماري هم پيشرفته نباشد، نتيجه درمان عالي است. البته عوارض اين روش كه شامل بياختياري ادرار هم هست، امروزه كاملا قابل پيشگيري است.
* و در صورتي كه سرطان منتشر شده باشد، درماني وجود دارد؟
موقعي كه سرطان به غدد لنفاوي، استخوانها، كبد و ستون فقرات متاستاز داده و منتشر ميشود، در اينجا درمان تسكيني بوده و ديگر قطعي نيست.هورموندرماني در اينجا روش شايع و مؤثري است كه اين روزها انجام ميشود. هدف هورموندرماني جلوگيري از ساخته شدن تستوسترون است. اين روش درماني بهطور نسبي براي تسكين دردهاي ناشي از سرطان منتشر شده خيلي مؤثر است. البته يكي از روشهاي درماني ديگري كه وجود دارد، پرتودرماني است كه اين روزها با آمدن دستگاههاي شتابدهنده خطي و كاهش عوارض پرتودرماني، بهتدريج جاي جراحي را ميگيرد. اين روش براي كساني است كه مايل به برداشتن پروستات نيستند. البته اين روش باعث ورم روده و مثانه ميشود و عوارض خاص خودش را دارد. منجمد كردن سلولهاي سرطاني و استفاده از امواج فراصوت هم از جمله روشهاي درماني است ولي به هر حال پيشگيري بهتر از درمان است.
دكتر در جمله آخر خود گفتهاند: پيشگيری بهتر از درمان است.