موضع آذربایجان در قبال نشست مشترک ترکیه-ارمنستان

مذاکرات دهم اکتبر ترکيه و ارمنستان در ژنو که ناظران منطقه‌اي و بين‌المللي از آن به عنوان تحولي اساسي در مناسبات منطقه‌اي در قفقاز نام مي‌برند، با حساسيت خاصي از سوي مقامات و رسانه‌هاي جمهوري آذربايجان پيگيري مي‌شود.

دولتمردان باکو چه به صورت مستقيم و چه غير مستقيم، نارضايتي خود را از بهبود احتمالي مناسبات آنکارا و ايروان پيش از حل و فصل مناقشه قره باغ اعلام داشته‌اند. اساساً تحول در روابط ارمنستان و ترکيه آثار خود را بر روند برقراري صلح در قره باغ برجاي خواهد گذاشت و اين آثار به اعتقاد کارشناسان آذري منفي بوده و موجب تضعيف موقعيت آنها در مذاکره با ارمنستان خواهد شد.

دو روز پيش از نشست مقامات ترکيه و ارمنستان در ژنو، روساي جمهور آذربايجان و ارمنستان در هشتم اکتبر در کيشينف پايتخت مولداوي با يکديگر ديدار کردند. ديداري که به گفته برخي منابع مستقل پيشرفت مشهودي براي حل اختلافات به همراه نداشت. با اين حال ميانجيگران بين‌المللي اين مذاکرات را سودمند ارزيابي کردند. به طوري که يوري مرزلياکوف ميانجيگر روسي و رابرت برادتک ميانجيگر آمريکايي مناقشه، تلاش دو رئيس‌جمهور براي دستيابي به راه حلي اساسي را ستودند.

دولتمردان ارمني دستيابي به توافق با آذربايجان را تا پايان سال جاري بعيد مي‌دانند. اما برخي تحليلگران آذري معتقدند که پيشرفت در حل مناقشه در پايان سال 2009 دور از دسترس نيست.

«ايلخان شاهين اوغلو» رئيس مرکز تحقيقات اطلس آذربايجان در باکو معتقد است که فشار اپوزيسيون داخلي ارمنستان و اقليت ارمني ساکن در ساير نقاط جهان که از مخالفين جدي مذاکره با ترکيه هستند، دست «سرژ سرکيسيان» رئيس جمهور ارمنستان را براي هرگونه توافق با آذربايجان در نشست هشت اکتبر در مولداوي بست. با اين وجود برخي توافقات شفاهي در اين نشست باعث ايجاد اميدواري‌هايي شد. اظهارات خوشبينانه الهام عليف رئيس جمهور آذربايجان که گفتگوهاي صلح را در مرحله نهايي خود دانست مقامات آذري را برانگيخت تا با توجه به همزماني مذاکره روساي جمهور ارمنستان و آذربايجان و نشست مشترک ترکيه و ارمنستان اين دو اتفاق را با هم مرتبط دانسته و نشست ژنو را براي خود حياتي بدانند.

به عقيده باکو، تجديد روابط ارمنستان و ترکيه تاثير مستقيم بر آينده مناقشه قره باغ خواهد داشت. تا پيش از برگزاري نشست مشترک آنکارا و ايروان، آذري‌ها معتقد بودند با توجه به روابط استراتژيک ترکيه و آذربايجان و اهميت بالاي آن براي ترکها، آنها در نشست با طرف ارمني موضوع قره باغ را در خلال مذاکرات مطرح خواهند کرد، اما در کمال تعجب اين مناقشه مجال بروز در نشست ژنو را نيافت که همين مسئله با واکنش‌هاي تندي از سوي مقامات باکو و محافل رسانه‌اي اين جمهوري روبه‌رو شد.

ايروان با رد وجود ارتباط ميان مذاکرات ژنو و موضوع قره باغ اين مناقشه را تنها مسأله‌اي ميان دو کشور آذربايجان و ارمنستان دانسته و حل آن را درگرو تعيين وضعيت حقوقي اين منطقه مي‌داند.

سرکيسيان، رئيس جمهور ارمنستان در مصاحبه 21سپتامبر با کانال آر.تي.آر تلويزيون روسيه اعلام کرد که تعيين وضعيت حقوقي قره باغ بايد اولين مرحله گفت‌وگو با آذربايجان بوده و پس از حل اين موضوع، بر سر عقب نشيني نيروهاي ارمني از مناطق اشغالي جمهوري آذربايجان بحث شود. باکو دقيقاً عکس اين مسأله به موضوع نگاه مي‌کند. «آراز عظيم اف» معاون وزير خارجه آذربايجان در مصاحبه با خبرگزاري ريانوستي روسيه در ششم اکتبر عقب نشيني ارامنه از مناطق اشغالي اين کشور و بازگشت آوارگان به منازلشان اولين شرط باکو براي حصول به توافق خواهد بود. وي خاطرنشان ساخت که اختلافات ساختاري هنوز ميان دو طرف وجود دارد که رسيدن به يک راه حل اساسي را مشکل مي‌سازد. او در پاسخ به سوال خبرنگار اين خبرگزاري درخصوص موضع باکو درقبال مذاکرات ارمنستان با ترکيه اعلام داشت که حتي اگر ارتباط مستقيمي ميان مذاکرات مولداوي و امضاي موافقت نامه ژنو ميان ترکيه و ارمنستان وجود نداشته باشد پشت سر هم قرار گرفتن اين دو اتفاق و انتظارات باکو از آنکارا باعث تاثيرگذاري آنها بر يکديگر خواهد شد.

از سوي ديگر انتظارات افکار عمومي در آذربايجان از ترکيه در حال افزايش است. از ديد بسياري از مردم و کارشناسان آذري، ترکيه نبايد مرزهايش با ارمنستان را تا حل و فصل کامل مناقشه قره باغ بگشايد آن هم در شرايطي که ارمنستان به دليل دست و پنجه نرم کردن با مشکلات عديده اقتصادي به بازگشايي اين مرزها نياز مبرم دارد. به اعتقاد آنها گشايش مرزها باعث تحکيم مواضع ارمنستان در مذاکرات صلح قره باغ خواهد شد.

از جمله طرفداران اين نظريه سازمان آزاديبخش قره باغ است که به همراه چند حزب اپوزيسيون ديگر از مخالفين جدي مذاکره ترکيه با ارمنستان مي‌باشد. به عقيده اين احزاب توافق آنکارا ـ ايروان تهديدي جدي براي منافع و امنيت ملي آذربايجان خواهد بود. با اين حال عيسي قنبر چهره سرشناس مخالف دولت عليف و رهبر حزب مساوات که به ترکيه نزديک است، انتقادات از آنکارا پس از امضاي توافق نامه ژنو را اشتباه خواند. او معتقد است ترکيه تاکنون بيشترين حمايت را از آذربايجان داشته و هرگز باکو را در مناقشه با ايروان رها نخواهد کرد.

به هرحال توافق ارمنستان و ترکيه مي‌تواند تحولي اساسي در روابط دو کشور از يک سو و مناسبات منطقه قفقاز از سوي ديگر تلقي شود. تحولي که به هرحال چه به صورت مستقيم و چه غير مستقيم، آثار خود را بر مناقشه قره باغ برجاي خواهد گذاشت. اگرچه مقامات باکو نارضايتي خود را از توافق آنکارا و ايروان پنهان نداشته و حتي به طور تلويحي ترکيه را تهديد به قطع صدور انرژي نموده‌اند، اما موقعيت جغرافيايي اين جمهوري و مشکلاتي که با همسايگان خود دارد و همچنين نياز مبرم به صدور نفت و گاز به عنوان منبع اصلي کسب درآمد موجب گرديده تا بيشتر کارشناسان اين تهديدات را جدي ندانسته و همچنان به بقاي روابط استراتژيک با ترکيه اعتقاد داشته باشند.

از جانب ديگر ترکيه نيز که همواره از بازيگران تاثيرگذار و فعال منطقه قفقاز به شمار مي‌رود، با رسيدن به توافق و برقراري احتمالي روابط با ارمنستان نقش پررنگتري را براي خود انتظار خواهد داشت. نفوذ دوچندان آنکارا در قفقاز، در بلندمدت باعث برهم خوردن موازنه قدرت ميان بازيگران منطقه‌اي حاضر در تحولات اين منطقه به سود ترکيه خواهد شد. طبيعتاً بازگشايي مرزهاي ترکيه به روي ارمنستان از وابستگي اين جمهوري به ايران و روسيه خواهد کاست و از جانب ديگر حل و فصل مناقشه قره باغ با محوريت ترکيه موجب افزايش نفوذ آنکارا و به موازات آن کاهش نفوذ تهران و مسکو در اين منطقه حساس خواهد شد. موضوعي که اگر از سوي مسئولان دستگاه ديپلماسي کشورمان جدي گرفته نشود، در آينده موجب خدشه در منافع منطقه‌اي ايران خواهد شد.