رفتار شناسی کشورهای محافظه کار عرب در قطع شبکه العالم از ماهواره های نایل ست و وب سایت
روز سه شنبه 12 آبان در حرکتي هماهنگ و غير معمول، پخش شبکه «العالم» از ماهوارههاي عرب ست و نايل ست متوقف شد، در اين نوشتار تلاش خواهد شد دلايل رفتار کشورهاي محافظه کار عرب در اين زمينه در سه تحليل سطح داخلي، منطقهاي و بين المللي در اين زمينه تحليل و تبيين گردد.
1- سطح تحليل داخلي
کشورهاي محافظه کار عرب منطقه عموما کشورهايي با نظامهاي سياسي متصلب است، با برخورداري از كمترين سطح آزاديهاي مدني و سياسي که تغيير نظام سياسي در ايران و توسعه و رشد فعاليتهاي سياسي و مدني در 30 سال اخير را في نفسه تهديدي عليه خود به شمار ميآورند، در اين ميان حتي بروز فعاليت سياسي معارض در داخل کشور و هر نشانه ديگري از وجود دموکراسي در کشور در نهايت زنگ خطري براي آنان است.
رسانههاي منطقه اغلب به پخش اخبار ستايش آميز از سيستمها و احزاب حاکم عرب ميپردازند؛ بنابراين انعکاس صداي مخالفين، خشم حکام عرب را برمي انگيزد. اين کشورها که از بدو پيروزي انقلاب اسلامي ايران، با ارايه اخبار تحريف شده سعي در مخدوش نمودن چهره مردمي نظام ج. ا. ايران را داشتهاند، اطلاع رساني شبکه العالم درباره موقعيت مستحکم کشور و تحولات آن را مانعي براي تحقق اهداف خود ميدانند. از سويي ديگر تبيين عوامل حضور بيگانگان در منطقه و همسويي حکام وابسته به آنان، دليل ديگري بر محدودسازي فعاليت خبري اين شبکه است؛ فشار براي بستن دفتر شبکه العالم در قاهره و امان، عدم اجازه فعاليت خبرنگاران اين شبکه در عربستان و مراکش و محدوديتهاي فزاينده در انجام فعاليت خبري العالم در کشورهاي فلسطين اشغالي يمن، بحرين و حتي عراق را ميبايست در اين راستا ارزيابي نمود.
2- سطح تحليل منطقهاي
منطقه خاورميانه همواره محل رقابت چند قدرت منطقهاي آن، يعني ايران، عربستان، مصر و عراق بوده است که در اين بين ايران همواره برتري نسبي بر ديگر رقبا داشته است، لذا همواره درصدد مقابله با آن بر آمدهاند. اين رقابت در سالهاي اخير و با گسترش حوزه نفوذ ج.ا.ايران درمنطقه به ويژه در لبنان، فلسطين و عراق موجبات واکنشهاي خشم آلود اعراب را فراهم آورده است از اين رو اين رقابت به حوزه رسانههاي نيز تسري يافته است.
«حسن فحص» مدير دفتر شبکه العربيه در تهران در اين باره ميگويد: ايران در منطقه خاورميانه نقش فعالي ايفا ميکند و در عراق، لبنان و فلسطين نفوذ زيادي پيدا کرده است، اما کشورهاي محافظه کار عربي، به ويژه عربستان سعودي در اين کشورها نفوذ چنداني ندراند، بنابراين در رسانههاي خود به ايران حمله ميکنند. هنگامي که اين کشورها توان مقابله با ايران را در ميدان عمل نداشته باشند، از هر وسيلهاي براي تضعيف نفوذ اين کشور که يکي از آنها رسانههاست، استفاده ميکنند. (خبر گزاري ايسنا، 18/4/87)
«ناصر عنقاوي» نويسنده عربستاني در مقالهاي در سايت مرکز الحرمين مينويسد: کشورهاي محافظه کار عرب با سردمداري عربستان، تمايل چنداني به ايجاد رابطه سازنده با ايران ندارند و به جاي تفاهم به مقابله گرايش دارند. يعني ايجاد تنش به جاي تنش زدايي، عربستان همسو با تشديد موضعگيري کشورهاي غرب عليه ايران، به شدت موضع خود افزوده است. چنانچه رسانههاي سعودي در هجوم رسانهاي و تبليغاتي عليه ايران گوي سبقت را ربودهاند، علت اين ناراحتي کشورهاي محافظه کار ناتواني در رقابتي سالم با ايران است که از طريق جنگ رسانهاي در پي جبران آن هستند. (سايت مرکز الحرمين، 22/08/2009)
اين موضوع پس از جنگ 33 روزه لبنان و پيروزي حزب الله که مورد حمايت ايران بوده وارد فاز جديدي شد: جنگ رسانهاي بين ايران و عربستان از سال 2006 در پي حمله اسرائيل به جنوب لبنان شروع شد. اين جنگ بر سر مسائل لبنان به تدريج بين ايران عربسان جنبه دستهبندي و يارگيري به خود گرفت به اين ترتيب مصر، کشورهاي عرب حوزه خليج فارس، اردن و کشورهاي مغرب عربي به عربستان ملحق شدند و اين مجموعه بلوک سازش ناميده شدند و در مقابل سوريه، يمن، سودان و ليبي به جبهه ايران پيوستند و گروه مقاومت خوانده شدند. (روزنامه فلسطين، 8/10/2009)
در جريان جنگ 22 روزه غزه سياست جمهوري اسلامي ايران حمايت از مقاومت اسلامي مردمي غزه بود و در اين راستا شبکه العالم به اطلاعرساني شفاف و واقعي از هجوم رژيم صهيونيستي به غزه پرداخت، اما در مقابل کشورهاي محافظهکار عرب جبهه سازش را تشکيل دادند و هم داستان با اسرائيل عليه مقاومت مردمي موضع گرفته بودند.
شبکه العالم از حمايت برخي کشورهاي عربي در سازش با اسرائيل انتقاد و تظاهرات مردمي در اين کشورها در حمايت از مقاومت مردمي را منعکس مينمود. اين اقدام موجب گرديد که دولتهاي عربي واکنش نشان دهند در اين ميان دولت مصربه همه کساني که در مصاحبه با شبکه العالم شرکت داشتهاند، هشدار داد و گروه خبري اين شبکه را به شدت تحت مراقبت امنيتي قرار داد. پليس مصر سپس با حمله به دفتر خبري اين شبکه تعدادي از وسايل آن را مصادره كرد. دادگاه اين کشور سپس دستور بررسي قطع پخش اين شبکه از نايل ست را صادر نمود. در اردن نيز در چند ماه گذشته دستور به توقف فعاليت دفتر العالم و پرس تي وي در اين کشور صادر شده است.
پس از عملکرد مثبت و بارز شبکه العالم در جنگ 22 روزه لبنان و تشکيل جبهه رسانهاي مقاومت، جنگ رسانهاي جبهه سازش عربي با اين شبکه شدت يافت در ماههاي اخير اين حملات در قالب خبر و گزارش در شبکههاي ماهوارهاي، انتشار مقاله در سايتهاي اينترنتي و برخي روزنامههاي منطقه، نمود بيشتر داشته است. شبکه تلويزيوني العالم با توجه به برجسته بودن جايگاه آن نزد افکار عمومي کشورهاي عرب منطقه و حضور جدي در عرصههاي خبري عراق، فلسطين و لبنان درخصوص مسائل اصلي و اساسي منطقه مورد هجوم گستردهاي قرار گرفته است. از اين رو ميتوان خشم رسانههايي چون العربيه از شکبه العالم را در نتيجه عملکرد شفاف آن و حضور چشمگير آن در صحنههاي اصلي خبري بين لمللي دانست. (ايرنا، 15/7/88)
حملات رسانههاي خط سازش به ج.ا.ايران و شبکه العالم به ويژه در جريان انتخابات دهم رياست جمهوري و حوادث پس از آن افزايش يافت. هر روزه دهها خبر، گزارش و مقاله در شبکهها مطبوعات و سايتهاي عربي عليه ج.ا.ايران و سياست رسانهاي آن منتشر ميشود. در اين بين شبکه العالم به پاسخ گويي با جنگ رواني رسانههاي عربي برآمد.
هر کسي که دري را بکوبد، جواب ميشنود اين پاسخ يکي از مسئولان شبکه العالم در پاسخ به اين سئوال است که، علت هجوم مستقيم و قاطع العالم طي هفتههاي گذشته، عليه عربستان چيست ؟ (السفير، 7/10/2009)
شبکه العالم نيز در پاسخ به حمله جبهه خط سازش به ويژه عربستان سعودي به عنوان خط مقدم اين جبهه و اخبار و گزارشهايي از وضعيت داخلي اين کشور و سياست تفرقه افکنانه آن در منطقه پخش نمود و با دعوت از صاحب نظران جهان عرب و جريان معارض دولت سعودي به تجزيه و تحليل مسايل اين کشور پرداخت. اين اقدام العالم موجب گرديد حملات رسانههاي وابسته به عربستان عليه العالم شدت گيرد و به صورت هتاکانه و خشم آلود شبکه العالم را مورد انتقاد قرار دهند:
«روشنگري العالم در باره مسائل سياسي و اجتماعي عربستان به نوعي پاسخ به جنگ رواني رسانههاي عربستاني عليه ج. ا.ايران و شبکه العالم نيز هست. اين پاسخگويي را ميتوان در کل موفقيتآميز قلمداد نمود؛ به گونهاي که رسانههاي طرفدار سعودي را مجبور به لفاظي و هتاکيهاي خشم آلود عليه العالم نموده است. در واقع العالم توانست به تنهايي در برابر ماشين تبليغاتي سعودي بايستد و آن را زمين گير کند» (تابناک، 20/7/88)
3- سطح تحليل بينالمللي
اطلاعات معمولا از جهان صنعتي به جوامع در حال توسعه منتقل ميشود. به عنوان مثال در حال حاضر چهار کشور فرانسه، انگلستان، روسيه و آمريکا صاحب بزرگترين مراکز خبري جهانند. اين کشور ما در پخش اخبار موقعيتي ويژه دارند. در کشورهاي در حال توسعه، جريان اطلاعاتي در فضايي مشابه صورت نميگيرد. بنابراين تعادل بين کشورهاي شمال و جنوب در زمينه دسترسي به ابزار ارتباطي وجود ندارد و جريان يکسو يهاي از شمال به جنوب خبر پراکني مينمايد.
در اين ميان حقيقت و تناقص نمايي عصر حاضر اين است که پيشرفتهاي فني در حوزه ارتباطات الکترونيکي به ابزار نفوذ بيشتر جهاني کشورهاي پيشرفته تبديل شده است، جريان بينالمللي اطلاعات بنا بر نظر منتقدانه حميد مولانا، جرياني است مرکز پيراموني از شمال و غرب به سوي جنوب و شرق، از کشورهاي توسعه يافته به سوي کشورهاي در حال توسعه، در واقع اين جريان يکسويه، عمومي، تحقيرگر و سلطه جويانه است. اين جريان توانايي منافع خارجي جهت اجراي اقداماتي نظير کنترل و نفوذ در کشورهاي هدف را بسيار افزايش داده است.
رسانهها مهمترين ابزار تبليغاتي و اقناعي يک کشور در سطح بين المللي است. ايالات متحده پس از جنگ جهاني دوم کوشيد از طريق رسانهها خود را در صحنه جهاني و در نزد افکار عمومي بينالمللي به عنوان حامي عدالت و آزادي معرفي کند، بنابراين مباحث جذابتر همچون آزادي مطبوعات و جريان آزاد اطلاعات را مطرح کرد.
استفاده از رسانه از دهه 1990 شکل جديدي به خود گرفت و رسانههاي بينالمللي اهميت ويژهاي يافتند، در جنگ خليج فارس، ايالات متحده از طريق شبکه CNN به جلب نظر افکار عمومي جهاني براي سرکوب صدام کوشيد.
با برجسته شدن نقش رسانه به ويژه شبکههاي خبري بينالمللي، در منطقه خاورميانه نيز با توجه به جايگاه خبرخيزي و اهميت ژئويلتيکي آن، ضرورت تأسيس شبکههاي خبري بينالمللي ايجاد شد. تأسيس شبکه الجزيره نخستين گام در اين زمينه بود. نقش شبکه الجزيره در انعکاس تحولات افغانستان در جريان سرکوب طالبان توسط ايالات متحده به تدريج ديگر کشورهاي منطقه را به فکر بهره گيري از ظرفيتهاي شبکههاي خبري فرو برد.
جمهوري اسلامي ايران نيز در اين راستا، با هدف ارايه الگوي جديدي از اطلاع رساني از تحولات کشورهاي منطقه، در آستانه حمله نيروهاي ائتلاف به عراق در فوريه 2003 شبکه العالم را به زبان عربي تأسيس نمود. اين شبکه در جريان اشغال عراق، جنگ 33 روزه لبنان، جنگ 22 روزه غزه با پوشش سريع و شفاف رويدادها شکافي در جريان يکسويه خبري غرب در منطقه ايجاد نمود.
رامسفلد وزير دفاع ايالات متحده در اين زمينه ميگويد : ما اشتباه کرديم در جنگ رسانهاي وارد نشديم و شايد علت اين بود که خود را قدرت برتر ميديديم، اما يک شبکه تازه تأسيس مانند العالم توانست عملکرد خوبي از خود نشان دهد. (همشهري آنلاين، 11/8/86)
فعاليت خبري العالم بارها از سوي کشورهاي غربي با مخالفت و محدوديتهايي روبهرو شده است. نيروهاي آمريکايي دفتر شبکه العالم را در عراق مورد اصابت موشک قرار دادند. همچنين يک خبرنگار العالم در عراق (عادل المنصوري) شهيد و چند تن ديگر مجروح و از سوي نيروهاي آمريکايي تهديد شدهاند.
کنگره ايالت متحده آمريکا نيز شبکههاي العالم، المنار و الاقصي را که حامي مقاومت فلسطين هستند، در ليست رسانههاي تروريست قرار داده و دولت فرانسه نيز در سال 2005 شبکه العالم را براي قطع پخش برنامههاي خود در اين کشور تحت فشار قرار داده بود.
هماهنگ با جريان رسانهاي غرب که به انحصار طلبي رسانهاي مبادرت ميكند، برخي کشورهاي منطقه نيز بدان پيوسته و به مبارزه با جريان رسانهاي مقاومت ميپردازند.
کشورهاي محافظه کار عربي تحت تأثير فشار قدرتهاي غربي، با اعمال سياست رسانهاي ضد جبهه مقاومت، در ماههاي اخير به ويژه در جريان انتخابات دهم رياست جمهوري و حوادث پس از آن، در يک برنامه مشترک با شبکههايي مانند BBC ,CNN، ج.ا. ايران و شبکه العالم را آماج حملات رسانهاي خود قرار دادند.
فرجام
با عدم توفيق رسانههاي عربي عليه ج. ا. ايران و شبکه العالم و شکست در جنگ رسانهاي شبکه العربيه، روزنامه الشرق الاوسط، سايت ايلاف و ديگر رسانهها وابسته به عربستان در برابر شبکه العالم، حکومتهاي محافظه کار عرب، در اقدامي غير اخلاقي و مغاير با موازين حقوقي، در حالي که قرارداد پخش شبکه العالم بر روي ماهوارههاي «نايل ست» و «عرب ست» هنوز به پايان نرسيده است، اقدام به قطع اين شبکه از روي ماهوارههاي يادشده کردند.
سايت شبکه BBC در مطلبي در تأييد اين فرضيه آورده است: بنا به گفته تحليلگران، برخي دولتمردان عرب نسبت به محبوبيت اين شبکه و تأثيرگذاري رو به رشد ايران در منطقه نگران هستند، همچنين پوشش خبري رويدادهاي منطقه توسط العالم نيز ممکن است باعث عصبانيت رياض براي قطع العالم شده است.
