چرا برداشته شدن تحریم های هسته ای ایران با کندی روبه رو شده است؟

پس از گذشت بیش از صد روز از اجرای برجام، یکی از موضوعاتی که بیشتر از سوی همه مقامات کشورمان بر آن تأکید می شود، موضوع کند بودن بهره مندی ایران از منافع برجام است. این موضوع را آقای سیف رئیس بانک مرکزی با واژه تقریبا هیچ و آقای عراقچی و ظریف نیز به انحای مختلف تاکنون بیان کرده اند.

به گزارش «تابناک»، بر پایه برجام، قرار بود در ازای برخی اقدامات ایران بر روی زمین در زمینه تحدید برخی فعالیت های هسته ای، همه تحریم ها علیه ایران در موضوع هسته ای پایان پذیرد؛ هرچند درباره مکانیزم و دایره این موضوعات سخن های فروانی وجود دارد، پرسش اساسی این است که با توجه به گزارش سازمان آژانس بین المللی انرژی اتمی، ایران همه اقدامات خود را مبتنی بر برجام به صورت تمام و کمال انجام داده است؛ پس چرا نتوانسته کامل و فوری از منافع برجام در حوزه رفع و همچنین کاهش تحریم ها بهرمند شود؟

برای پاسخ به این پرسش باید موارد زیر را مورد توجه قرار داد که هر یک بخشی از واقعیت های این رویداد را بیان کند.

1- تحریم های ایران از بعد از انقلاب اسلامی ایران به عنوان حربه ای در راستای استراتژی مهار ایران توسط امریکایی ها به کار گرفته شد. امریکا در این زمینه نیز تاکنون از همه ابزارهای قانونی خود در جهت بهره برداری از این حربه تحریم های یکجانبه استفاده کرده است؛ اما با توجه به عدم مشروعیت حقوقی و همچنین عدم همراهی سایر بازیگران بین المللی از تحریم های یکجانبه، این حربه تأثیرات چندانی بر ایران نداشت. از این نوع تحریمها به تحریم های اولیه امریکا علیه ایران نیز یاد می شود که در موضوعات متعدد ادعایی امریکا علیه ایران به تصویب رسیده است. از بعد از اوج گیری بهانه بحران هسته ای ایران، امریکا توانست از طریق اجماع سازی در این پرونده و کشاندن موضوع به شورای امنیت سازمان ملل، به تحریم های ایران جنبه بین المللی بدهد.

پس از این دوران تقریبا از سال 2006 تا 2010 نزدیک به شش قطعنامه تحریمی در فصل هفتم ذیل بندهای 40 و 41 علیه ایران صادر گشت. در واقع امریکایی با استفاده از حربه موضوع بحران هسته ای تحریم های یکجانبه خود را گسترده و از طریق قطعنامه شورای امنیت به آن جنبه مشروعیت بخشیدند. این موضوع بیانگر آن است که تحریم های ایران پس از این دوران به شدت پیچیده و مانند تار عنکبوت درهم پیچیدند. بر اساس برجام قرار بر این بود که فقط تحریم های مربوط به موضوع هسته ای برچیده شوند. این بدان معناست که تحریم های ایران در موضوعات دیگر و همچنین تحریم های اولیه امریکا بر سر جای خود می مانند؛ بنابراین، مشکل اصلی در عدم رفع زودهنگام تحریم های ایران پس از برجام تداخلاتی است که در برخی موارد در میان تحریم ها وجود دارد. به عنوان مثال در حالی ایران پس از برجام به پولهای بلوکه شده نفتی دست پیدا کرده است؛ اما امکان استفاده فوری از آن را ندارد. چرا که بانک های غیر امریکایی از ترس باقی ماندن تحریم های اولیه و احتمال جریمه از سوی امریکایی اشتیاقی به همکاری با ایران برای تبدیل پول ها به ارز رایج از خود نشان نمی دهند. مضافاً اینکه تحریم امریکایی ها مبنی بر عدم اجازه ایران برای مبادله با دلار نیز از تحریم های اولیه است که همچنان بر سر جای خود می باشد که این نیز فشارها را همچنان حفظ کرده است.

2- با تشدید تحریم ها بعد از سال 2006 دو موضوع تحریم بانک های ایران و بسته شدن سوئیفت و همچنین تحریم نفتی ایران فشار زیادی را به وجود آورد. بر اساس برجام هر دوی این تحریم ها برداشته شد اما به دلایلی منافع حاصل از آن به سرعت قابل تأثیر نیست. هرچند باز شدن سوئیفت عنوان موضوع سخت افزاری بسیار مهم است، با توجه به تحریم ایران در این سال ها و نبود فرصت ها و زمینه های مناسب برای سرمایه گذاری و ترس شرکای خارجی در کوتاه مدت اثر شگرفی نخواهد داشت؛ مضافا اینکه برخی سیستم های ایران نیز باید برای پیوستن به این شبکه روزآمد می شدند که این خود زمانی را به خود اختصاص داد. اما در موضوع نفت و برداشته شدن تحریم فروش نفت ایران؛ هرچند این رخداد هم اتفاق افتاده است. اما در این سال ها کشورهای متخاصم با ایران توانسته اند از طریق افزایش تولید نفت جایگاه ایران در بازار نفت را اشغال کنند. اضافه بر اینکه ایران نیز در این سال ها نیز به دلیل عدم سرمایه گذاری در بخش نفت و خصوصاً تولید و از کار افتادگی برخی از چاه ها نتوانسته است هنوز تولید سابق خود را به دست آورد. در واقع با توجه به کاهش قیمت نفت و همچنین رقبای ایران که حاضرند نفت خود را ارزانتر به فروش برسانند، کشومان پس از برجام هنوز نتوانسته است بازارهای از دست رفته خود را بازیابد.

3- اما شاید مهمترین دلیل عدم تسریع و کند بودن اجرای برجام در حوزه تحریم ها همان است که آقای دکتر ظریف وزیر امورخارجه کشورمان اخیراً در مصاحبه با مجله نیویورکر بیان داشته است. آقای ظریف در بخشی از این مصاحبه بیان می کند، «مهم‌ترین مشکل این است که ایالات متحده، بعد از هشت سال متفرق کردن همه با هراس‌افکنی و وضع جریمه‌های سنگین علیه کسانی که می‌خواستند با ایران تجارت کنند، خودش را کنار کشیده است. میلیاردها دلار جریمه علیه مؤسسات مختلف مالی اروپا وضع شد. ایالات متحده بایستی به بانک‌های مختلف می‌رفت و می‌گفت گذشته‌ها گذشته».

در واقع سخنان آقای ظریف تأکید بر برداشته شدن روانی تحریم هاست؛ به این معنا که شرکای اقتصادی ایران و برخی بانک های اروپایی و آسیایی با توجه به فشارهای شدید امریکا در سال های گذشته و همچنین جریمه های سنگینی که پرداخت کرده اند، حاضر نیستند ریسک تعامل و تبادل اقتصادی با ایران را بپذیرند و خواستار تعهد شفاهی و کتبی امریکا هستند. مسئولان جمهوری اسلامی ایران بر این باورند، امریکایی ها در این موضوع به تعهدات خود عمل نکرده اند و این اطمینان را به شرکای تجاری ایران نداده اند.

این موارد نشان می دهد، هرچند اقدامات ایران در چارچوب برجام به سرعت قابل ارزیابی و همچنین تأثیرات آن مشخص است، در حوزه تحریم با توجه به پیچیدگی ها و همچنان برخی بدعهدی های طرف مقابل همچنان با چالش های فروانی روبه رو خواهد بود. این امر نیز نیاز به همدلی و هماهنگی تمام ارکان های نظام جمهوری اسلامی برای رفع همه این موانع و همچنین تلاش در راستای اجرای اقتصاد مقاومتی برای به حداقل رساندن ضررهای بدعهدی طرف مقابل است.