عربستان به دنبال تضعیف جایگاه ایران است/ عربستان بازیگری نمی کند، ناشیگری می کند

در روزهای اخیر، سیزدهمین نشست سازمان کنفرانس اسلامی در استانبول ترکیه در حالی به کار خود پایان داد که صدور بیانیه نهایی و قرائت نشده آنکه چهار بند ضد ایرانی و یک بند ضد حزب الله لبنان در آن گنجانده شده بود، بسیار حاشیه ساز شد. در همین راستا «تابناک» به سراغ سه تن از متخصصان و اساتید دانشگاه رفت و ابعاد مختلف این مسأله را از نگاه آن‌ها جویا شد.

به گزارش «تابناک» نشست سران سازمان همکاری اسلامی در استانبول به دلیل طرح برخی مواضع ضد ایرانی، با حاشیه‌های فراوانی همراه شد. عدم قرائت بیانیه نهایی، عدم حضور رئیس جمهور و وزیر خارجه ایران در مراسم اختتامیه و... از جمله این حواشی بود. در چارچوب همین رویداد مهم خاورمیانه و جهان اسلام «تابناک» تصمیم گرفت تا ابعاد مختلف این اتفاق را با سیدجلال دهقانی فیرزآبادی استاد روابط بین الملل دانشگاه علامه طباطبایی، کیومرث یزدانپناه استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران و الهه کولایی استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران مورد بحث قرار دهد.

سید جلال دهقانی فیروز آبادی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در گفت‌و‌گو با «تابناک» در رابطه با تصمیم اخیر سازمان کنفرانس اسلامی و تلاش‌های عربستان در جهت تنش زایی علیه ایران گفت: «در سال های گذشته عربستان تمام تلاش خود را به کار بسته است تا با استفاده از همه ابزارهای در اختیار علیه ایران تنش زایی کند. یکی از اهرم‌های در اختیار این کشور، سازمان کنفرانس اسلامی است و عربستان تلاش می‌کند از آن استفاده ابزاری کند. واقعیت این است که سازمان کنفرانس اسلامی به شدت تحت نفوذ عربستانی‌هاست و کمک‌های مالی این کشور به اعضا و نفوذش بر آن‌ها باعث شده نه تنها این سازمان از اهداف اصلی و اولیه خود ـ که مبارزه با رژیم اسرائیل و حمایت از مردم فلسطین است ـ دور شود؛ بلکه در راستای منافع و اهداف این رژیم نیز گام بردارد».

این استاد دانشگاه در رابطه با هدف عربستان از چنین اقداماتی گفت: «هدف عربستان از این اقدام‌ها مهار ایران و تضعیف جایگاه ژئوپلیتیک ایران در نظام بین الملل و مناسبات منطقه است. عربستان تلاش می‌کند تا از طریق راهبرد موازنه سازی سیاست‌های ایران را در منطقه تغییر دهد و عمق راهبردی ایران را کاهش دهد. همانطور که می‌دانید، راهبرد موازنه سازی دو جنبه نرم و سخت دارد که عربستان اهداف خود را از این طریق پیگیری می‌کند. عربستانی‌ها با کنش گری‌های دیپلماتیک خود نظیر اقدام خود در اجلاس اخیر سازمان کنفرانس اسلامی، افزایش هزینه‌های ایران از طریق تحریم اقتصادی، تلاش برای محروم سازی ایران از متحدین منطقه و... موازنه سازی نرم را پیش می‌برد و از سوی دیگر نیز با انعقاد قراردادهای بین المللی با قدرت‌های فرامنطقه‌ای، تلاش برای وارد کردن ناتو به منطقه، آغاز جنگ یمن و... موازنه سازی سخت را دنبال می‌کنند».

رئیس سابق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه در رابطه با ارزیابی عملکرد مقامات سیاسی ایرانی در این اجلاس گفت: «در طول سالیان گذشته در رابطه با واکنش ایران نسبت به سازمان کنفرانس اسلامی که به شدت تحت نفوذ عربستان است دو دیدگاه وجود داشته است. اولین دیدگاه آن است که ایران نباید در این کنفرانس عضو و در اجلاس آن حاضر شود. دومین دیدگاه نیز آن است که ایران باید حضور فعال داشته باشد و در بزنگاه‌ها با عملکرد و نقش آفرینی خود از شکل گیری نتایج بد‌تر جلوگیری کند.

در اجلاس اخیر نیز دیدیم که حضور ایران در اجلاس و واکنش خوب مقامات سیاسی ایران باعث شد تا مقدار زیادی از زهر تصمیم عربستان و هم پیمانانش علیه ایران گرفته شود. البته به نظر من بهتر بود مقامات سیاسی ایران در‌‌ همان افتتاحیه و در هنگام تنظیم دستور کار و دستور جلسه تلاش می‌کردند تا فضا را به سمت دیگر ببرند و اجازه ندهند تنظیم بندهای ضد ایرانی در دستور کار این اجلاس قرار گیرد. این اقدام می‌توانست بازتاب و اثربخشی بهتری داشته باشد تا اینکه بخواهند با عدم حضور در اختتامیه اعتراض خود را نشان دهند.»

دهقانی فیروزآبادی در رابطه با واکنش و اقدامات ضروری حال حاضر نیز گفت: «باید توجه داشته باشیم که این بیانیه جنبه عملی ندارد و کشورهای عضو بیشتر به دلیل وابستگی به عربستان در جلسه اینگونه رفتار کردند. لذا ایران باید حضور و نقش خود را در سازمان کنفرانس اسلامی پر رنگ‌تر کند و در جهت تقویت دیپلماسی اسلامی بکوشد. وزارت خارجه ایران نیز باید در قالب یک بیانیه رسانه‌ای، مواضع و انتقادات صریح خود را نسبت به آنچه اتفاق افتاد اعلام و در این بیانیه با اشاره و یادآوری ضرورت‌ها و ماهیت این سازمان انحرافات ایجاد شده در روح این سازمان را گوشزد کند.»

کیومرث یزدان پناه عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و متخصص مسائل ژئوپلیتیک، یکی دیگر از اساتیدی بود که در این رابطه به طرح دیدگاه‌های خود پرداخت. این استاد جغرافیای سیاسی در رابطه با اجلاس اخیر و بازیگری عربستان علیه ایران به «تابناک» گفت: سازمان کنفرانس اسلامی که به شدت تحت تأثیر عربستان قرار دارد، وارد مسائل حاشیه‌ای شده و از ماهیت و اهداف اصلی خود دور شده است. به نظر من عربستان در منطقه در حال بازیگری نیست بلکه دارد ناشی‌گری می‌کند و تا کنون نیز با همین ناشی گری‌های سیاسی خاورمیانه را به آتش کشیده است. با توجه به تحولات سال‌های اخیر در منطقه رهبران آل سعود تصور می‌کنند وقت آن رسیده که رهبری منطقه را به عهده بگیرند و در همین راستا از هیچ تلاشی فروگذار نمی کنند. همین نگرش تخیلی و پدرسالارانه عربستان نسبت به خاورمیانه باعث شده آن‌ها به دنبال این باشند، به هر روشی که می‌توانند نفوذ ایران را در منطقه کاهش دهند. البته این سیاست آن‌ها محکوم به شکست است.»

این استاد دانشگاه ادامه داد: «یکی از نکاتی که سازمان کنفرانس اسلامی را از چرخه طبیعی خود خارج می‌کند، دخالت در امور داخلی کشورهای منطقه است. جنبش سیاسی حزب الله لبنان در این کشور به عنوان یک جنبش شناسنامه دار و پذیرفته شده است و موضع گیری و صدور بیانیه علیه آن در این سازمان با رهبری عربستان معنایی ندارد. معتقدم عربستان دیر یا زود، تاوان موضع گیری‌های خود علیه ایران و متحدان ایران در منطقه را خواهد داد. همانطور که پیشتر نیز ترکیه و مصر چنین تاوان‌هایی را دادند».

رئیس سابق دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران در پایان اضافه کرد: «در حال حاضر ایران باید بیانیه اجلاس اخیر و خروجی آن را فراموش کند، زیرا این سازمان در جایگاهی نیست که بتواند موقعیت منحصر بفرد ژئوپلیتیک ایران را تحت تأثیر قرار دهد، ولی از سوی دیگر آنچه مهم است، اینکه انفعال سیاسی دولتمردان ایران در قبال عربستان دیگر قابل پذیرش نیست. باید توجه داشته باشیم اجلاس اخیر سازمان کنفرانس اسلامی با همه تلخی‌هایش، تلخ‌تر از تعرض به دو نوجوان ایرانی در فرودگاه جده عربستان نبود و اگر‌‌ همان روز مقامات سیاسی ما رفتار قاطع و محکمی از خود نشان می‌دادند، شاید امروز ما شاهد این همه گستاخی از سوی عربستان علیه ایران نبودیم.»

الهه کولایی، استاد مطالعات منطقه‌ای و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، یکی دیگر از اساتیدی بود که نظرات کار‌شناسی خود را در رابطه با اجلاس اخیر سازمان کنفرانس اسلامی با «تابناک» در میان گذاشت. این استاد دانشگاه گفت: «اجلاس اخیر سازمان کنفرانس اسلامی واقعیت این سازمان را نشان داد.

شکاف‌های عمیق موجود در خاورمیانه و ضعف در گره‌های اشتراک این منطقه را به سمت واگرایی کشانده است. اگر به سایر مناطق جهان نگاهی انداخته شود، ملاحظه می‌شود که کشورهای توسعه یافته جهان به سمت همگرایی منطقه‌ای و چه بسا فرامنطقه‌ای نظیر «آ سه آن، نفتا و...» حرکت می‌کنند و این در حالی است که ما در خاورمیانه شاهد فعال شدن شکاف‌های مختلف سیاسی اجتماعی هستیم.»

استاد مطالعات منطقه‌ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران در ادامه گفت: «من دیدم برخی رسانه‌ها پس از اجلاس اخیر، ایران را برنده و عربستان را بازنده اعلام کردند. این حرف درست نیست؛ واقعیت آن است که در این رویداد هیچ کشوری برنده نشد، زیرا برنده کشورهایی هستند که برای تقویت همکاری میان کشور‌ها تلاش کنند.»

این استاد دانشگاه دلیل این گونه رفتار تنش زای عربستان سعودی را از پیامدهای برجام دانست و ادامه داد: «برهم خوردن بازی بین ایران و آمریکا کل منطقه را متأثر خواهد کرد و عربستان هم مانند برخی کشورهای منطقه اصلاً از این شرایط راضی نیست.»

عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در ادامه و در رابطه با ارزیابی خود از عملکرد مقامات سیاسی ایران در اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی گفت: «در کل دولت فعلی و مقامات سیاسی آن موفقیت‌های قابل توجهی در عرصه سیاست خارجی داشته‌اند، ولی نباید ما شرایط را سیاه و سفید ببینیم. قطعاً دامنه عملکرد مقامات سیاسی ایران در اجلاس اخیر به دلیل فشارهای داخلی و خارجی محدود است و از سوی دیگر نیز باید تجه کنیم ما در میان کشورهای اسلامی منطقه هم پیمان قدرتمندی نداریم.»

استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران در پایان افزود: «باید بدانیم که اوضاع کنونی حاکم بر خاورمیانه به گونه‌ای است که امکان ایجاد ائتلاف صلح برای ایران در منطقه وجود ندارد و این از بزرگ‌ترین مشکلات ما در منطقه است.»