دایره ورود به تابعیت ایران، از «خون» عبور خواهد کرد؟

چه کسانی می‌توانند تابعیت ایران را دریافت کنند و چگونه؟ قانونی که در این باره سخن می‌گوید، قدیمی‌ است و تغییر آن به تازگی در دستور کار مجلس شورای اسلامی قرار گرفته که اقدامی بجا و قابل تقدیر به نظر می‌رسد، به شرطی که به صورت جامع به آن نگاه شده و همه اشکالاتش دیده شود.

به گزارش «تابناک»، روز گذشته کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، پس از آنکه از گفت‌وگو با وزیر خارجه کشورمان درباره مذاکرات هسته‌ای فارغ شد، به بررسی طرحی پرداخت که برای افرادی که به نوعی با کشورمان در ارتباط هستند اما موفق به دریافت مجوز ورود به تابعیت ایرانی نشده‌اند، مهم و حیاتی است.

سید حسین نقوی حسینی، سخنگوی کمیسیون امنیت‌ملی و سیاست‌خارجی مجلس در این باره گفت: در جلسه سه‌شنبه، طرح اصلاح ماده ۹۸۰ قانون مدنی جهت تسهیل اعطای تابعیت به رزمندگان، ایثارگران و نخبگان غیرایرانی بررسی و مقرر شد، پیشنهاد‌ها در جلسه بعدی ‌بررسی ‌و درباره آن تصمیم‌گیری شود.

بدین ترتیب آشکار شد، اصلاح قانونی که در سال ۱۳۰۷ به تصویب رسیده و در آبان ماه سال ۷۰، یعنی بیش از بیست و سه سال اصلاح شده، در دستور کار مجلس قرار گرفته و دیر یا زود، با تغییراتی که در این ماده اعمال و با رعایت ملاحظات شورای نگهبان به قانون تبدیل می‌شود، عده‌ای خواهند توانست ‌به تابعیت کشورمان درآیند.

ماده ۹۸۰- کسانی که به امور عام المنفعه ایران خدمت یا مساعدت شایانی کرده باشند و همچنین اشخاصی که دارای عیال ایرانی هستند و از او اولاد دارند و یا دارای مقامات عالی علمی و متخصص در امور عام المنفعه می‌باشند و تقاضای ورود به تابعیت دولت جمهوری اسلامی ایران را می‌نمایند در صورتی که دولت ورود آن‌ها را به تابعیت دولت جمهوری اسلامی ایران صلاح بداند بدون رعایت شرط اقامت ممکن است با تصویب هیات وزیران به تابعیت ایران قبول شوند.

این در حالی است که با توجه به ریشه قوانین کشورمان درباره اعطای تابعیت، درخواهیم یافت ‌اصلاح ماده ۹۸۰ قانون مدنی، خیلی بیشتر از اصلاح یک ماده به نظر می‌رسد و ممکن است به تغییر اساس و بنیاد شکل‌گیری این ماده منجر شود، زیرا سخنان نقوی حسینی نشان می‌دهد، شرط لازم برای تبعه ایران شدن، در حال تغییر است و دیگر تنها متکی به «اصل خون» نخواهد بود، بلکه در مواردی «اصل خاک» هم لحاظ خواهد شد.

«اصل خون» و «اصل خاک» یعنی چه؟

برای درک بهتر تغییری که نمایندگان مجلس کلید زده‌اند، لازم است اندکی درباره ارکان ورود به تابعیت در کشورهای مختلف اشاره کنیم. شیوه ورود به تابعیت یک کشور و قوانینی که در این باره در کشورهای مختلف تدوین شده و به کار بسته می‌شود، تابع دو اصل «خون» و «خاک» است؛ یعنی یا اعطای تابعیت به افراد بر اساس ملیت یک یا هر دوی والدین او تعیین می‌شود (اصل خون) یا قلمرو یا سرزمینی که فرد در آن متولد می‌شود، تابعیت وی را تعیین می‌کند (اصل خاک).

البته برخی کشور‌ها قوانین مرتبط با اعطای تابعیت را بر اساس تلفیقی از این دو اصل‌ تهیه کرده‌اند؛ برای نمونه، در روسیه (به مانند بسیاری از کشورهای دنیا) اصل خون برای تابعیت به کار بسته شده و در آمریکا، اصل خاک ملاک اعطای تابعیت به افراد است و در استرالیا، هر دو اصل برای اعطای تابعیت مؤثر در نظر گرفته شده‌اند.

البته ماجرا به این سادگی هم نیست، زیرا در برخی کشور‌ها تابعیت دوگانه پذیرفته می‌شود (مثل عراق) و در بعضی کشور‌ها، فرد نمی‌تواند در آن واحد، دو تابعیت داشته باشد؛ مثل دانمارک که تنها به افرادی تابعیت می‌دهد که از تابعیت نخست خود دست بشویند و مجبور شوند برای سفر به زادگاهشان، ویزای آن کشور را دریافت کنند.

با این تعاریف، راحت‌تر می‌توان درک کرد که اصل خاک چیست و چه تفاوتی با اصل خون دارد و در این میان، اعطای تابعیت در کشورمان بر چه اساس است. ناگفته پیداست که در کشورمان، تابعیت بر اساس اصل خون است، ولی با ذکر این نکته مهم که این تابعیت تنها از پدر به فرزند می‌رسد و تابعیت مادر تإثیری در آن ندارد. به این ملاحظه، غیر قابل پذیرش بودن تابعیت دوگانه برای ایرانیان را باید افزود که ‌گاه اعمال می‌شود و‌ گاه از کنار آن به سادگی می‌گذریم!

آیا برای ورود یک فرد به تابعیت ایران، جلسه هیأت وزیران لازم است؟

‌همان گونه که گفته شد، قوانین اعطای تابعیت در کشورمان در برخی موارد استثائاتی را در بر می‌گیرد و گاه، ملاک عمل واقع نمی‌شود، ولی باز عجیب‌ترین نکته درباره آن، شرطی است که در انتهای ماده ۹۸۰ حقوق مدنی آمده است؛ آنجا که ورود افراد به تابعیت کشورمان را منوط به تصویب در هیأت وزیران می‌داند.

بدین ترتیب عجیب نیست که موردی از ورود افراد غیر ایرانی (‌آنهایی که اصل خون درباره‌شان صدق نمی‌کند) به تابعیت کشورمان سراغ نداریم و معتقدیم که طرح مجلسی‌ها برای تغییر و اصلاح این ماده، ممکن است دایره ورود به تابعیت کشورمان را وسعت داده و به اصل خاک هم برسد.

بر این اساس می‌توان از نمایندگان مجلس، به ویژه اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی ـ که طرح اصلاح ماده ۹۸۰ را بررسی می‌کنند ـ خواست که در کنار تغییر دایره شمول ورود به تابعیت کشورمان، راهکاری برای تسهیل اعطای تابعیت ایرانی بیابند که بر اساس آن قرار نباشد، فرزند زوجی که مادر ایرانی و پدر غیر ایرانی است، فرزند آنانی که چند نسل در ایران زیسته‌اند و... بتوانند بی‌نیاز از مصوبه هیأت وزیران، تابعیت ایرانی دریافت کنند!