علویان ترکیه، ابزار جدید بازی سیاسی اردوغان

به گزارش «تابناک»، سایت تحلیلی «المانیتور» در مطلبی به بررسی سیاست‌های دولت ترکیه در قبال علویان این کشور پرداخته و می‌نویسد سیاست‌های فرقه‌ای و یکجانبه گرایانه دولت اردوغان سبب شده مسأله علویان، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های کنونی در ترکیه تبدیل شود.

در این مطلب آمده است: شکاف سنی‌ ـ علوی که یکی از گسل‌های اجتماعی چندگانه در ترکیه به شمار می‌رود، به واسطه موضع‌گیری‌ها و سیاست‌های فرقه‌ای رجب طیب اردوغان، نخست وزیر این کشور، تشدید شده است. به مدت چندین دهه، مسأله کرد‌ها به عنوان تنش‌آلود‌ترین موضوع در عرصه سیاسی و اجتماعی ترکیه قلمداد می‌شد؛ اما پس از یک دوره یک ساله «فرایند صلح» در ترکیه و با وجود همه کاستی‌های این فرایند، آرامشی نسبی در روابط دولت ترکیه و کرد‌ها حاکم شده است.

اما اکنون و به ویژه در پی وقایع پارک «گزی» در تابستان گذشته، شکاف قومی جای خود را به شکاف فرقه‌ای داده است؛ زیرا در اتفاقی که تصادفی بودن آن بسیار دور از ذهن می‌نماید، همه کسانی که در جریان اعتراضات پارک گزی و حواشی پس از آن جان خود را از دست دادند، علوی بودند و برخی از آن‌ها حتی در سنین کودکی بودند.
 
همین امر سبب شعله‌ور شدن دوباره بدبینی جماعت عظیم علویان ترکیه شد که حدود یک پنجم جمعیت هشتاد میلیونی این کشور را تشکیل می‌دهند. این شکاف که پتانسیل ایجاد ناآرامی‌های عمیق سیاسی و اجتماعی را دارد و ریشه آن به دوران عثمانی در سده ۱۶ میلادی بازمی‌گردد، اکنون و به واسطه وقایع اخیر، بار دیگر اهمیت یافته است. در این میان، آنچه اردوغان انجام داد، همچون ریختن نفت بر آتش بود.

این امر تنها به واسطه موضع سخت و تغییرناپذیر اردوغان علیه دولت سوریه ـ که ترکیب اصلی آن را علویان تشکیل می‌دهند ـ و یا حمایت وی نیروهای شورشی و افراط‌گرای مخالف دولت دمشق نبوده، بلکه یکی از دلایل آن، پافشاری اردوغان بر استفاده از ادبیاتی است که بدون شک همواره سبب خشم علویان ترکیه می‌شود.

سال گذشته و نزدیک دو هفته پیش از آغاز اعتراضات پارک گزی، یک خودرو‌ بمب‌گذاری شده در شهر ریحانلی در نزدیکی مرز سوریه منفجر و سبب کشته شدن ۵۲ تن شد. مقامات ترکیه، مسئولیت این واقعه را متوجه سازمان اطلاعات سوریه کرده و یک سازمان مخفی علوی در ترکیه را نیز به همکاری در این اقدام متهم کردند؛ اما از این مهم‌تر، ادبیات اردوغان و دیگر مقامات ترکیه بود که از کشته شدگان ریحانلی با نام «شهروندان اهل سنت ما» یاد کردند.

استفاده از این ادبیات، سبب شد علویان که دولت اردوغان را یک دولت اسلام‌گرای سنی و یا حتی بنیادگرا می‌دانستند، متوجه شوند که درجه رویکرد متعصبانه در این دولت بیش از پیش افزایش یافته است. این احساسات، بار دیگر پس از مراسم تشییع و تدفین «برکین الوان»، نوجوان ۱۳ ساله علوی که در ۱۱ مارس ۲۰۱۴ جان باخت، بروز پیدا کرد؛ زیرا در این ماجرا نیز اردوغان از ادبیاتی اتهام زنانه استفاده کرده بود. با این حال، مراسم مذکور بزرگ‌ترین مراسم از نوع خود در تاریخ معاصر ترکیه بود.

لحن سرد و بی‌تفاوت اردوغان نسبت به کشته شدن الوان، سبب برانگیخته شدن واکنش‌هایی گردید، زیرا مردم به یاد داشتند که چگونه اردوغان پس از کشته شدن یک دختر جوان وابسته به اخوان المسلمین در مصر، جلو ‌دوربین‌های تلویزیونی اشک ریخت؛ اما یک روز پس از مراسم تشییع الوان، اردوغان در جمع هواداران خود در یک تجمع انتخاباتی، ضمن اشاره به هویت علوی وی و خانواده‌اش، به انتقاد از آن‌ها و تحقیرشان پرداخت.

منطقه «آق میدانی» در نزدیکی میدان تقسیم در استانبول، محل زندگی الوان و مکان تجمع همیشگی علویان به شمار می‌رود. در ‌‌۲۲ می امسال و در مراسمی که به یاد الوان برگزار شده بود، پلیس بار دیگر به روی علویان آتش گشود و یک کارگر سی ساله که تنها برای شرکت در مراسم به آنجا آمده بود، کشته شد. این واقعه، خود بیش از پیش به خشم علویان از دولت دامن زد. پس از آن نیز اردوغان بار دیگر از ادبیاتی استفاده کرد که برای علویان آزاردهنده بود. وی با اشاره به مراسم مذکور گفت: «چه شده؟ باید برای هر کسی که می‌میرد مراسم یادبود بگیریم؟ او مرده. همه چیز تمام شده».

این رویکرد سبب شد که در روز ۲۵ می، علویان در شهرهای گوناگون ترکیه، به ویژه در استانبول، آنکارا و ازمیر ‌تظاهرات کنند. هفت سازمان علوی، از جمله کنفدراسیون اتحادیه‌های علویان اروپا، سازماندهی این تظاهرات‌ها را بر عهده داشتند. شعار واحد آن‌ها این بود: «علویان به خیابان‌ها می‌آیند. بی‌عدالتی و بی‌انصافی بس است».

واکنش‌های علویان از مرزهای ترکیه نیز فرا‌تر رفت. تجمع انتخاباتی که اردوغان در شهر کلن آلمان برگزار کرد و در آن از شهروندان ترک ساکن این شهر طلب رأی به نفع خود نمود، به فضایی تبدیل شد که شکاف‌های سیاسی و فرقه‌ای ترکیه را بازتاب داد. پیش از برگزاری این مراسم، حدود ۴۵ هزار تن در شهر کلن علیه سیاست‌های اردوغان تظاهرات کردند.

اکثریت این تظاهرکنندگان که از چهار گوشه آلمان به کلن آمده و در خیابان‌های این شهر ‌تظاهرات کردند، علوی بودند. فراخوان برگزاری این تظاهرات، چند روز پیشتر از سوی کنفدراسیون اتحادیه‌های علویان اروپا صادر شده بود. کشتارهای صورت گرفته در آق میدانی، پس از این فراخوان اتفاق افتاد و خود عاملی برای تشدید احساسات فرقه‌ای بود.

برخی بر این باورند که اردوغان از وجود این گونه تنش‌ها نفع می‌برد. آن‌ها استدلال می‌کنند که اردوغان توانسته با پیگیری این سیاست‌ها، آرای اهل سنت ترکیه را برای خود تضمین کرده و به این ترتیب، به حکومت خود تداوم بخشد.

بر پایه نظرسنجی‌های اینترنتی، انتظار می‌رود اردوغان در انتخابات ریاست جمهوری پیش رو بتواند در دور نخست ۵۳ درصد آرا را از آن خود کند. این نشان می‌دهد که وی از تشدید شکاف سنی ـ علوی ضرر ندیده و بلکه از آن منتفع نیز شده است.

رهبران برخی سازمان‌های علوی نیز با این دیدگاه موافق بوده و نگرانند که جامعه علویان عامدانه مورد تحریک قرار گیرد. «عزالدین دوغان»، یکی از چهره‌های سر‌شناس علوی ترکیه، معتقد است که این دسیسه‌ای برای دو دسته کردن جامعه ترکیه و استفاده از اهل سنت برای پیروزی اردوغان در انتخابات ریاست جمهوری است.

‌«علی کنان اوغلو»، رهبر یکی دیگر از سازمان‌های علوی نیز می‌گوید: «دیگر خصومت و تنشی در موضوع کرد‌ها به چشم نمی‌خورد. اکنون آن‌ها (دولت) تلاش دارند تا علوی‌ها را مرعوب کنند. دولت عمداً نسبت به تحریک جامه علویان اقدام می‌کند».

از سوی دیگر، «کمال قلیچداراوغلو»، رهبر حزب جمهوری خواه خلق ـ که مهم‌ترین حزب مخالف دولت در ترکیه به شمار می‌رود ـ یک علوی است. همین امر می‌تواند سبب موفقیت اردوغان در پیشبرد دستور کار پیروزی خود در انتخابات با استفاده از شکاف‌های فرقه‌ای در ترکیه شود.
برای اردوغان، بالا بردن قدرت سیاسی و بقی خود، به ویژه از آن جهت مهم است که پاسخی به کشورهای خارجی باشد؛ کشورهایی که اردوغان بر این باور است مشغول دسیسه‌چینی علیه وی هستند؛ بنابراین، سیاست‌های فرقه‌ای در منظومه فکری اردوغان دارای توجیه است. اما آیا این سیاست، یک رویکرد عاقلانه است و یا باید انتظار فاجعه را از آن داشت؟