برنامه توسعه اجرا کردن روحانی و احمدی‌نژاد مشابه خواهد شد!

یکم آبان ۱۳۸۷، پرویز داودی معاون اول رئیس‌جمهور در دولت نهم در یادواره شهدای وزارت جهاد کشاورزی در تالار بزرگ کشور، برنامۀ چهارم توسعه را این گونه توصیف نمود: «... مبانی نظری برنامه چهارم توسعه طوری طراحی شده بود که آن مکتوبات قابل تحمل نبود و بر اساس اسناد موجود، کشور را به انفعال در برابر نظام سلطه تشویق می‌کرد که رهبر معظم انقلاب فرمودند آن را باید خمیر کرد و بیرون ریخت...».

به گزارش «تابناک»، معنای ساده این سخن معاون اول رئیس جمهور این بود که داودی و به دنبال آن رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد، اعتقادی به برنامه چهارم، یعنی برنامه‌ای که توسط رئیس جمهور خاتمی تهیه شده است ندارد. چگونه می‌توان انتظار داشت که رئیس جمهور برنامه‌‌ای را که کوچک‌ترین اعتقادی به آن ندارد، اجرا کند؟

پنج سال بعد در پانزدهم بهمن ۱۳۹۲، از زبان محمدباقر نوبخت، یکی از مردان اصلی کابینۀ رئیس جمهور روحانی جملاتی مشابه شنیده می‌‌‌شود:

‌«... کار مطالعاتی برنامه ششم توسعه کلید خورده است... در این برنامه، همه شاخص‌‌هایی که نشان می‌‌دهد کدام استان‌‌ها عقب افتادگی دارند دیده شده است و برای حل آن‌ها تدابیر لازم اندیشیده می‌‌شود...».

مسعود نیلی نیز، یکی دیگر از مردان اصلی تیم اقتصادی رئیس‌‌جمهور روحانی، در سرمقالۀ روزنامۀ پول با تیتر «برنامۀ پنجم، برنامه‌ای بدون پارادایم» این گونه اظهارنظر می‌‌کند:

... در سیاست‌های کلی برنامه پنجم تأکید شده است که باید رشد اقتصادی ایران، حداقل ۸ درصد باشد. این در حالی است که رشد اقتصادی سال ۱۳۸۷ ایران نیم‌درصد بوده است. بنابراین پرسش این است که چگونه می‌شود رشد اقتصادی را به عدد ۸ رساند؟ انتظار این است که برنامه به صراحت اعلام کند که مثلا با رکود بخش مسکن چه خواهد کرد یا رقابت‌پذیری صنعت چگونه پیش خواهد رفت... [اما] چنین چیزی در برنامه پنجم دیده نمی‌شود...».

هرچند این جملات، نسبت به جملات داودی، نرم‌تر است، معنای اصلی آن چندان تفاوتی ندارد: نوبخت و نیلی، و به تبع آن روحانی نیز اعتقادی به برنامه‌‌ای که توسط دولت احمدی‌‌نژاد نوشته شده، ‌ندارند. چگونه می‌توان انتظار داشت که رئیس جمهور روحانی، برنامه‌ای را که اعتقادی به آن ندارد، اجرا کند؟

‌قطعا هنگامی که رئیس جمهور احمدی‌‌نژاد با برنامه چهارم روبه‌رو شده، با خود اندیشیده است:» چرا من باید مجبور به اجرای برنامه‌‌های کسی (خاتمی) باشم که از قضا با شعارهایی در مخالفت با او بر سر کار آمده‌‌ام؟ حالا که این‌طور است، یا آن را اجرا نمی‌‌‌کنم و پای این اجرا نکردن هم می‌‌ایستم، یا طوری با اعداد بازی می‌کنم که به نظر رسد برنامه را اجرا کرده‌ام».

همین وضعیت نیز احتمالا در مورد روحانی نیز وجود دارد. او نیز در این چند ماهه همواره از خود پرسیده است: «مگر مردم به من به خاطر مخالفت با روند قبلی کشور که نفر قبلی (احمدی‌نژاد) ایجاد کرده است رأی نداده‌‌اند؟ پس چرا باید مجبور به اجرای برنامه‌‌ای باشم که توسط او و بر پایۀ تفکرات او نوشته شده است؟ حالا که این ‌‌طور است، من نیز یا آن را اجرا نمی‌کنم و پای این اجرا نکردن هم می‌‌ایستم، یا طوری با اعداد بازی می‌کنم که به نظر رسد برنامه را اجرا کرده‌‌ام».

چه چیزی باعث شده ‌تا در ایران، یک رئیس جهور مجبور به اجرای برنامه‌‌ای شود که تمام بخش‌های آن توسط رئیس جمهور قبلی تهیه شده و هیچ نقشی در تهیه آن نداشته است؟ در پاسخ باید گفت: در ایران، برنامه‌‌های توسعه، پنج ساله هستند و چون عمر دولت‌ها چهار ساله است، در بیشتر اوقات تهیه یک برنامه بر عهده یک رئیس جمهور و اجرای آن بر عهده رئیس جهمور بعدی می‌‌‌افتد.

اما چرا باید برنامه‌‌ها پنج ساله تعریف شوند و این همه مشکل برای رؤسای جمهور پدید آید؟ احتمالا برخی پاسخ خواهند داد: «برای اینکه باید برنامه‌های بالادستیِ باثباتی برای کشور وجود داشته باشد تا با تغییر دولت‌ها تغییر نکند و روند حرکت کشور دچار نوسان نشود»، ولی در پاسخ به آن‌ها باید بگوییم آیا در همه دوران پس از جنگ که برنامه‌های پنج ساله نوشته شده، ‌این ثباتی محقق شده است؟ آیا برای ایجاد ثبات در برنامه‌‌ها، بد‌ترین راه ممکن انتخاب نشده است؟‌ تهیۀ برنامه بر عهدۀ یک نفر می‌‌‌افتد‌ و اجرای آن بر عهدۀ فرد دیگری که گاهی ۱۸۰ درجه مخالف اوست!

در حالی که در بسیاری از مطالعات جدید حوزۀ مدیریت و استراتژی، جدایی تدوین برنامه از اجرای برنامه، مورد انتقاد جدی قرار گرفته، مسعود نیلی یکی از اقتصاددان مشهور کشور ‌پیشنهاد می‌کند، برنامه‌های پنج ساله را کنار بگذاریم.