مسلمانان و مسأله جالبي به نام راه حج

از سال‌هاي دور، آن زمان که نه تنها هواپيما که خودروها به سبک امروز هم نبود، مسلمانان عاشق انجام فرايض الهي با هر وسيله ممکن خطرات را به جان خريده، خود را به بيت‌الله مي‌رساندند. اما يک نکته جالب در اين ميان، راه‌هاي حج بود که انواع مختلف داشت و آثار تمدني شگرفي نيز به همراه داشت.

استاد رسول جعفريان، محقق برجسته تاريخ اسلامي، در گزارشي به موضوع راه حج پرداخته و مي‌نويسد: بلافاصله پس از فتوحات، مهمترين عاملي كه سبب نقل و انتقال مردمان مي‌شد، سفر حج در كنار سفرهاي تجاري بود؛ سفري پردوام و با احساس كه شرق و غرب دنياي اسلام را با يكديگر پيوند مي‌داد و اقوام و ملت‌هاي مسلمان را با يكديگر آشنا مي‌كرد.
شكل‌گيري كاروان، اميرالحاج و ده‌ها عنوان ديگر كه به مرور پيرامون آن درست شد، فرهنگ خاصي را پديد آورده است كه مي‌توان از آن با نام «فرهنگ حج» ياد كرد. افزون بر آن‌كه جنبه شرعي و ديني دارد، آثار اجتماعي، اقتصادي و سياسي آن هم از ديرباز مورد توجه بوده و در گستره‌اي قابل توجه، از مسائل تأثيرگذار در حيات فرهنگي، اجتماعي، سياسي واقتصادي مسلمانان بوده است.

مسلمانان حتي در اوج خطر، كاروان‌هاي حج را به راه مي‌انداختند و با وجود همه مشكلات، از هزاران كيلومتر حركت كرده براي ايام حج خود را به مكه و مدينه مي‌رساندند و دوباره همين راه را با زحمت‌هاي فراوان پشت سر مي‌گذاشتند و به موطن خود باز مي‌گشتند...

پديده راه حج در بخش‌هاي بسياري از جامعه اسلامي، بخش‌هاي فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و قومي و جز اينها تأثير بسياري مي‌گذاشت؛ تأثيراتي كه مي‌توان درباره هر كدام از آنها پژوهش‌هاي مستقلي انجام داد.

* آثار ديني
آثار ديني، بخش عمده‌اي از نتايج روشن و آشكار راه حج است. منهاي اصل حج كه به عنوان يك فريضه ديني انجام مي‌شد و سبب رسيدن مردمان به حج، همين راه حج بود، بسياري از عالمان دين در اين ‌راه‌ها از شهرها مي‌گذشتند. بسياري از آنان براي مدتها در اين شهرها مي‌ماندند و بسا ممكن بود به سمت‌‌هايي مانند قضاوت منصوب شوند. انتقال كتاب‌هاي ديني، نقل حديث از مشايخ، گرفتن درس قرائت قرآن و ده‌‌ها مورد ديگر، از نتايج و پيامدهاي همين رفت و آمدهايي بود كه از «راه حج» صورت مي‌گرفت.

* آثار اقتصادي
در درجه نخست، مكه به عنوان يك قطب تجاري مطرح شد.
اين مسأله‌اي است كه از پيش از اسلام هم با تشكيل بازارهاي گوناگون در ايام حج مطرح بود. قرآن با اشاره به همين پديده است كه مي‌فرمايد: «ليشهدوا منافع لهم». اين مسأله بعدها براي جده هم پيش آمد، اما افزون بر آن، بخش عمده‌اي از قبايل عرب و شهرهايي كه در راه بودند، از فوايد اقتصادي اين راه برخوردار بودند. اصولا راه‌‌هاي حج كه به خاطر جنبه ديني آن آباد مي‌شد و ده‌ها بلكه صدها بركه و چاه و چشمه در آنها پديد مي‌آمد، خود به خود، راه تجارت را نيز آباد مي‌كرد...

در قرون ميانه اسلامي، چند شهر اصلي بودند كه حجاج بقيه مناطق به آن شهرها آمده و از آنجا در كنار ديگر حجاج راهي حرمين مي‌شدند.

راه لحسا يا عمان
سرزمين‌‌هاي سواحل جنوبي خليج فارس از دير زمان سرزمين‌هايي با ساكناني از قبايل عرب و مهاجران ايراني بوده و در بسياري از دوره‌‌هاي تاريخي زير سلطه مستقيم ايران قرار داشته است. عمان و بحرين به معناي كهن آن شامل بيشتر مناطق ساحلي تا نزديكي بصره، به طور معمول از راهي به نام لحسا عازم حج مي‌شدند. اين مسير از احساء به سمت بخش مركزي جزيرة‌العرب؛ يعني بريده و حايل رفته و از آنجا به سمت مكه مي‌رفت. اين راه طولاني و بسيار خطرناك بود. در اين اواخر مسافران اين راه از رياض هم مي‌گذشتند. شماري از مردم اين نواحي از سواحل اقيانوس هند به سمت حضرالموت رفته از آنجا عازم يمن شده و با كاروان يمنيان از سواحل درياي سرخ عازم مكه مي‌شدند...

راه دريايي ايرانيان
از ديرباز حجاج ايراني از راه دريايي نيز براي رفتن به حج استفاده مي‌كردند. اين راه از طريق بنادر خليج فارس از بصره تا بوشهر به سمت درياي عمان و از آنجا در اقيانوس هند به سمت سواحل عدن و با گذر از دماغه اميد نيك و رفتن به درياي سرخ و رسيدن به جده بود. اين راه به ويژه پس از به راه افتادن كشتي‌‌هاي بخار و آمدن كشتي‌هاي كمپاني‌‌هاي فرنگي به اين مناطق جدي‌تر شد. به طور معمول، حجاج مناطق جنوبي ايران يا به بندر بوشهر رفته و از آنجا عازم مي‌شدند يا به عتبات رفته از آنجا به سمت جنوب عراق رفته، از بصره وارد خليج فارس شده و اين مسير طولاني را مي‌گذراندند. با رايج شدن استفاده از اين راه دريايي، استفاده از راه جبل بسيار كم و كمتر شد.

راه حجاج شمالي ايران و حجاج ماوراءالنهر
حجاج ماوراءالنهر در دوره‌اي كه حكومت صفوي در ايران پديد آمد، نتوانستند از ايران بگذرند، به ناچار از راه دور زدن درياي مازندران به سمت درياي سياه آمده، از آنجا به استانبول رفته و با كاروان استانبول عازم حرمين مي‌شدند. آنان بعدها در دوره روس‌ها نيز همواره مشكل داشتند. در زماني كه راه جبل، يعني راه عراق، راهي خطرناك تلقي مي‌شد و به ويژه كشتي‌‌هاي بخار نيز در درياها آغاز به كار كردند، شماري از ايرانيان بخصوص از تهران به سمت شمال و نيز از آذربايجان و خراسان، ترجيح مي‌دادند تا به روسيه رفته از آنجا عازم حج شوند. اين راه در نيمه دوم دولت قاجاري، راهي بسيار معمول بود و بسياري از سفرنامه‌‌هايي كه ما از اين دوره داريم، توسط كساني نوشته شده كه از اين راه استفاده كرده‌اند...

متن کامل را در ستون «گزارش» بخوانيد.