طراحي نوين سياست خارجي «ايران فردا» از ديدگاه دكتر محسن رضايي

مقدمه:
سیاست خارجی کشور‌ها بر اساس منافع ملی آن‌ها قابل ترسیم است اما همه آن‌ها در یک قالب کلی قرار می‌گیرند که یک ساختار عقلانی و منطقی است.
در این مطلب اصول و مبانی سیاست خارجی از دیدگاه دکتر محسن رضایی و بر مبنای سند چشم انداز ۱۴۰۴ بررسی و ارزیابی می‌شود.

از نظر هالستی سیاست خارجی مجموع اقدامات یک دولت در قبال محیط خارجی و شرایط داخلی کارآمد بر اقدامات مزبور است که در برگیرنده مقاصد و ارزش‌هاست. به نظر او کسانی که از طرف یک جامعه تصمیم می‌گیرند، این کار را بدان خاطر انجام می‌دهند که محیط داخلی و خارجی را دگرگون سازند یا آن را حفظ و یا قواعد و ساختار‌ها را که به یک مجموعه خاص روابط مربوط می‌شود تنظیم کنند. به بیان دیگر سیاست خارجی عبارت است از یک استراتژی یا یک رشته اعمال از پیش طراحی شده توسط تصمیم گیرندگان حکومتی که مقصود از آن دستیابی به اهدافی معین، در چهارچوب کلی و در محیط جهانی است. سیاست خارجی شامل تدوین و اجرای یک سلسله اهداف و منافع ملی است که در صحنه بین‌المللی ازسوی دولت‌ها انجام می‌پذیرد. از این منظر سیاست خارجی می‌تواند فعال یا منفعل و یا تهاجمی ـ تدافعی باشد.

 عوامل کارآمد در سیاست خارجی:

۱. متغیرهای فردی: ویژگی شخصیتی شخص تصمیم گیرنده بر سیاست خارجی نقش دارد.

۲. متغیرهای نقش گرایانه: که بسته به نقشی که افراد بازی می‌کنند می‌تواند در رویکردهای تهاجمی ـ تدافعی، ایده آلیستی و... نمود پیدا کند.

۳. متغیرهای نهادگرایانه: بعضی از کشور‌ها نهادهایی دارند که تأثیر‌گذار هستند. توجه به نقش دین و روحانیت و سابقه طولانی نقش آفرینی هیئات مذهبی و اندیشه‌های دینی در سیاست خارجی اثرگذار است.

۴. متغیرهای ملی گرایانه: این عامل‌ گاهی ‌‌خودآگاه،‌ گاه ناخودآگاه، مستقیم و غیر مستقیم بر سیاست خارجی تأثیر می‌گذارد. در همین راستا به نقش مهم جغرافیایی ایران که در منطقه خلیج فارس و هارتلند نظام بین‌الملل قرار گرفته است باید توجه ویژه نمود. همین طور تاریخ و سنن و آداب و رسوم و ارزش‌ها در این خصوص مهم و قابل توجه است.

۵. متغیرهای نظام بین‌الملل: ساختار نظام بین‌المللی بر هدف‌ها و کنش‌های سیاست خارجی تأثیر بسزایی دارد. هنگامی به اهمیت این عامل پی می‌بریم که ساختار مزبور دستخوش یک سلسله تغییرات و دگرگونی‌های اساسی و بنیادی شود. تشکیل قدرت‌ها و از میان رفتن همبستگی و انسجام بلوکی و ظهور دولت‌های مقتدر ضمن فراهم کردن فرصت‌های جدید، خطرهایی نیز به همراه دارد. در این روند محدودیت‌ها و موانع سابق از میان می‌روند و امکانات نو برای تنظیم دوباره هدف‌های ملی و همچنین جهت گیری‌های جدید در سیاستگذاری خارجی برای دولت‌ها فراهم می‌شود. بسیاری از تصمیم‌ها و داده‌های سیاست خارجی، واکنش نسبت به رفتار سایر بازیگران بین‌المللی است، کشور‌ها در مناسبات خود با دیگران دست به یکسری اقدامات می‌زنند که این اقدامات سیاست خارجی یک کشور را تشکیل می‌دهد دانشمندان عرصه روابط و سیاست بین‌الملل با مطالعه اقدامات کشور‌ها و درک چارچوب کلی آن‌ها یکسری تقسیمات، تعاریف و الگو‌ها را مطرح می‌سازند تا کسانی که با این مسائل سروکار دارند به برداشت و فهم کامل تری از واقعیت از بعد تئوریک و نظری دست یابند و بخصوص سیاستگذاران و حاکمان با شناخت واقعی‌تری دست به تصمیم‌گیری و اقدام می‌زنند و بدین وسیله بتوانند منافع ملی خویش را تأمین کنند.

سیاست خارجی از منظر دکتر محسن رضایی:

با توجه به عوامل مؤثر در طراحی سیاست خارجی که در ستون بالا اشاره شده، لازم است بر مبانی تحلیل سیاست خارجی از دیدگاه دکتر رضایی بپردازیم.

۱ ـ اعتلای ایران اسلامی در افق سند چشم انداز ۱۴۰۴:

بررسی سیاست خارجی، یکی از مهم‌ترین مباحث در رشته روابط بین‌الملل است. در راستای دستیابی به اهداف سند چشم انداز بیست ساله در حوزه سیاست خارجی، جمهوری اسلامی می‌تواند از امکانات و پتانسیل‌های موجود در منطقه و با تکیه بر سناریوهای محتمل، راهبردهای مناسب را انتخاب کند و بر اساس آن، تحولات آینده را مدیریت کند. جمهوری اسلامی ایران با تجزیه و تحلیل موقعیت فرهنگی، اقتصادی، جغرافیایی و سیاسی خود و سایر رقبای منطقه‌ای و بررسی سایر ابعاد موجود و تأثیرگذار در سیاست و عملکرد کشورهای منطقه مورد نظر چشم انداز و در پیش گرفتن راهبردهای مشخص و کارآمد و با رویکرد فعالانه در سیاست خارجی خود می‌تواند زمینه لازم را جهت نیل به قدرت بر‌تر منطقه مورد نظر ایجاد نماید. در تقسیم بندی قدرت‌های منطقه‌ای به قدرت‌های مفروض منطقه مورد نظر چشم انداز بیست ساله شامل ایران، ترکیه، عربستان، پاکستان، مصر و رژیم اشغالگر قدس و در نمای کلان‌تر کشورهای حوزه آسیای میانه ـ قفقاز و شبه قاره را شامل می‌شود.

۲ ـ ایران توسعه یافته متعالی:

همان گونه که در بند اول چشم انداز بیست ساله مطرح شده است، ایران کشوری توسعه یافته متعالی با مقتضیات «فرهنگی»، «جغرافیایی» و «تاریخی» خاص خود است. پس توسعه از سه رکن «مقتضیات»، «مبانی اجتماعی» و «ارزش‌ها» تأثیر پذیرفته و الگوی توسعه باید متناسب با آن‌ها طراحی و اجرا شود.

۳ ـ توجه به رفاه ملی:

حق هر ایرانی است که در رفاه نسبی در حد استانداردهای جهانی باشد. عناصر و مقدمات رفاه ملی شامل: سلامت، امنیت غذایی، فرصت‌های برابر، توزیع مناسب درآمد، عدم تبعیض، فقر و محیط زیست مطلوب، رژیم تأمین اجتماعی مناسب و برخورداری از نهاد مستحکم خانواده است. دکتر رضایی بر مبنای سند چشم انداز بیست ساله، رفاه ملی را به عنوان یکی از پشتوانه‌های مهم سیاست خارجی مردمی قلمداد می‌کند.

۴ ـ الهام بخش در جهان اسلام:

کشور ایران با ارایه مدلی نوین از مردم سالاری دینی در نظام سیاسی، پیوند مبارکی میان سنت و تجدد برقرار ‌و نظام سیاسی اسلام را احیا کرد و تصویری جدید از اسلام ناب محمدی را در عرصه سیاست بین‌الملل نمایان ساخت. ایران همانند دوره طلایی تمدن اسلامی که باعث بسط فرهنگ و علم شد، باید امروز نیز در جهان اسلام و نظام بین‌الملل «فعال و مؤثر» اقدام کند و سبب «همگرایی اسلامی» شود. مقدمه این همگرایی بیداری اسلامی است. تحولات سه سال گذشته در جهان اسلام، نشان از عمق تأثیر‌گذاری جمهوری اسلامی ایران داشته و همین طور مؤید درک درست تدوین کنندگان چشم انداز ۱۴۰۴ است که مبتنی بر تحلیل و دانش راهبردی در عرصه سیاست خارجی این مهم را پیش بینی کرده بودند.

۵ ـ جایگاه اول منطقه‌ای:

از دید دکتر رضایی، اگر ایران خواستار قدرت اول منطقه است باید در زمینه‌های گوناگون علمی، صنعتی، اقتصادی و سیاست خارجی از رقبای خود پیشی بگیرد. به همین دلیل، ایران باید برای زیر سیستم‌های ذیل طرحی استراتژیک تدوین کند.

این زیر سیستم‌ها عبارتند از:

 ـ زیر سیستم آسیای مرکزی و قفقاز
 ـ زیر سیستم خاورمیانه و خلیج فارس
 ـ زیر سیستم هند و شبه قاره

بنابراین به جهت دستیابی به چشم انداز ایران فردا، باید در مناطق فوق دارای فناوری پیشرفته و توانایی تولید علم و رشد اقتصادی پر شتاب و سطح درآمد بالا بود و در وضعیت اشتغال کامل به سر برد.

جمع بندی:

از دیدگاه دکتر رضایی هویت، عزت، قدرت و اقتدار ملی، ایده آل و لازمه اعتلای انسان مسلمان ایرانی است. معادلات دنیای جدید نیز چون گذشته، بر متغیر مهم و تأثیر گذار قدرت استوار است. تجربه دوران دفاع مقدس نشان داد که ایران قدرتمند، توانایی دفع هر گونه تجاوز را دارد به شرطی که متکی به پشتیبانی ملت و یک اقتصاد توانمند و دیپلماسی فعال باشد. ایران با داشتن جمعیت کمی و کیفی، موقعیت ژئواستراتژیک و ژئوپولتیک، ذخایر عظیم هیدروکربنی، جایگاه ژئوکالچرال در دو حوزه ایرانی و اسلامی و کشوری که به حاکمیت ملی و استقلال اهمیت می‌دهد، اما متأسفانه هنوز به موقعیت، جایگاه و اعتبار در شأن خود در نظام بین‌الملل دست نیافته است.

* عضو هیأت علمی دانشگاه لرستان و مسئول کمیته سیاسی شبکه سراسری شهید تهرانی مقدم