نگاه شما: گذری بر زندگی پرویز شاپور

گذری کوتاه بر زندگی و آثار پرویز شاپور به مناسبت پانزدهم مرداد سالروز درگذشتش

به یاد او که قلبش پر جمعیت ترین شهر دنیا بود...
من امروز با تخت خالی ملاقات کردم
اتاق 204
گل سرخ پرپر
به بالین او قطره های سُرُم اشک می ریخت
سفر کرد مانند یک نقش از روی بوم
سفر کرد مانند یک نور از روی بام
از آن سوی آیینه دیگر کسی
صدایش نزد
دگر گیسوان سفیدش نخواهد وزید
از آفاق چشمش فروغی نخواهد گذشت
دگر کوچه در ساعت پنج عصر
صدای عصا را نخواهد شنید

این شعر زیبا را زنده‌یاد عمران صلاحی، شاعر و طنز‌پرداز معاصر، در روز پانزدهم مرداد ۱۳۷۸، روز درگذشت «پرویز شاپور» سروده است. پرویز شاپور را بیشتر با نوشته‌های کوتاه یک یا دو جمله‌ای و اغلب طنزآمیزش می‌شناسند که نخستین بار توسط او خلق شد و احمد شاملو، نام کاریکلماتور (کاریکاتور کلمات) را بر آن‌ها نهاد. در واقع شاپور پدر کاریکلماتور است؛ اما نام این فرزندش را، شاملو برگزیده است! دکتر سیروس شمیسا در کتاب خود «انواع ادبی»، از کاریکلماتور به عنوان یک نوع ادبی تازه نام برده است. کاریکلماتور می‌تواند گاهی طنزآمیز باشد، گاهی عاشقانه و گاهی شبیه کلمات قصار.

شاپور در اسفند ۱۳۰۳ متولد شد. به تعبیر نیما یوشیج، که در مدرسه معلم او هم بود، «شاپور رودخانه‌ای است که از هر جایش می‌توان آب برداشت؛ رودخانه‌ای عمیق و زلال».

وی لیسانس اقتصاد خود را در دانشگاه تهران گرفت و در سال ۱۳۲۹ با فروغ فرخزاد ازدواج کرد. هرچند این ازدواج پنج سال بیشتر دوام نیاورد، حاصل آن فرزندی به نام کامیار بود. پوران فرخزاد، نویسنده و خواهر فروغ فرخزاد درباره شاپور چنین می‌گوید: «پرویز را خیلی دوست داشتم، آدم شوخی بود، آدم شیطانی بود، برای معاشرت خیلی خوب بود... پرویز، فروغ را دوست داشت و تا آخر عمر هم طرف هیچ زن دیگری نرفت... در واقع فروغ اصلا شعر گفتن را با پرویز شروع کرد». مجموعه نامه‌های عاشقانه فروغ فرخزاد به پرویز شاپور به کوشش عمران صلاحی و کامیار شاپور تحت عنوان «اولین تپش‌های عاشقانه قلبم» منتشر شده است.

افزون بر آثار چاپ شده در نشریاتی مانند توفیق، از پرویز شاپور هشت جلد کتاب در زمینه کاریکلماتور منتشر شده است که در سال ۱۳۸۶ مجموعه همه آن‌ها در کتابی به نام «قلبم را با قلبت میزان می‌کنم» به طبع رسید.

شاپور علاوه بر کاریکلماتور، دستی هم در کاریکاتور داشت و از سال ۱۳۴۶ به تشویق استاد اردشیر محصص، کشیدن کاریکاتور را آغاز کرد و سه کتاب موش و گربه، فانتزی سنجاق قفلی و تفریح نامه را منتشر کرد و دو نمایشگاه هم از آثار خود برگزار نمود. شاپور در مرداد سال ۱۳۷۸ درگذشت و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. بر سنگ مزارش، این کاریکلماتور حک شده است: «قلبم پرجمعیت‌ترین شهر دنیاست».
 
مطلب را با جمله‌ای از محمود دولت آبادی نویسنده شهیر به پایان می‌بریم: «ای نیک مرد شوخ صبور. ‌ای آدم خوب و زیبا. هرگز فراموش یاد من نمی‌شوی.‌ ای پرویز شاپور».

نمونه هایی از کاریکلماتورهای پرویز شاپور
فواصل بین میله های قفس کاریکاتور آزادی هستند.
روزگار شب، سیاه است.
گربه بیش از دیگران در فکر آزادی پرندهٔ محبوس است.
بلبل مرتاض، روی گل خاردار می‌نشیند!
شیشه عمر ماهی همان تنگ آبش است.
روزنه امید دروغی است که همه ما آن را باور می کنیم.
برای خودبزرگ بینی دربرابر آینه مقعر می ایستم.
سیاستمدار موجودی است که مردم را با قلب مصنوعی دوست دارد.
تنها محلی که انسان زیر ماشین می رود و پول دستی هم می دهد آرایشگاه است.
درخت به باد تعظیم منفی می کند.
غیرممکن است بتوانم شعارهای چپی را با گوش راستم بشنوم.
برای این که کسی در کارم دخالت نکند مدتی است اصولا کاری انجام نمی دهم.
تمام مردم دنیا به یک زبان سکوت می کنند.
به قدری حواس سایه ام پرت بود که دنبال شخص دیگری روانه شد.
عسل جزو اموال مسروقه محسوب می شود.
آدم خودپرست خیال می کند خورشید برای برنزه کردن او به کنار دریا آمده است.
چشمت آنقدر مست است که نگاهت تلو تلو خوران بسویم می آید..
مرکب کنسرو شب است.
تمام مردم پشت سر خوانندگان صفحه می گذارند.
آدم پرچانه به گوش شنونده بیش از گوش خودش احتیاج دارد.
برای بازپس گرفتن آرزوی برباد رفته ام سر در پی باد می گذارم.
حرفی دارم که نگفتنش اشک اشک به چشم م می آورد و گفتنش اشک به چشم شنونده.

گردآوری: سامان فیروزی

---