برخي فرهنگ را وسيله رسيدن به اهداف غيرفرهنگي خود كرده‌اند

با سید جلال یحیی زاده عضو کمیسیون فرهنگی مجالس هشتم و نهم درباره وضعیت فرهنگی به گفت‌و گو نشستیم. وی که معتقد است فرهنگ در نظام جمهوری اسلامی مظلوم واقع شده است، علت این امر را آن می‌داند که بسياري از متوليان فرهنگي خود افراد فرهيخته و فرهنگي نيستند، بدتر از آن، نسبت به وظايف‌شان ايمان، اعتقاد و باور ندارند. در ادامه شما را به مطالعه مشروح این گفت‌و گو فرامی‌خوانیم.

*انقلاب اسلامي ايران مبتني بر مباني و آموزه‌هاي اسلامي و فرهنگي بنا نهاده شد حال در دهه چهارم انقلاب وضعيت فرهنگ در نظام جمهوري اسلامي ايران چگونه است؟
انقلاب مردم ايران، انقلابي فرهنگي بود كه مبتني بر مكتب اسلام شكل گرفت. بزرگ‌ترين كاري كه در بخش فرهنگ بايد انجام مي‌شد عمل به دستور مقام معظم رهبري مبني بر رفع مظلوميت از فرهنگ است چرا كه فرهنگ در جمهوري اسلامي ايران مظلوم واقع شده است و به دستور رهبر معظم بايد رفع مظلوميت شود.

*به نظر شما علت این مظلوميت فرهنگي چيست؟
علت اين مظلوميت، رويكرد غلط به مقوله فرهنگ است. در بسياري از دستگاه‌ها نگاه به فرهنگ، نگاهي ابزاري و وسيله‌اي براي تحقق اهداف اقتصادي و سياسي است و در يك جمله نگاه به فرهنگ، فرهنگي نيست. از سوي ديگر بسياري از متوليان فرهنگي خود افراد فرهيخته و فرهنگي نيستند، بدتر از آن، نسبت به وظايف‌شان ايمان، اعتقاد و باور ندارند بنابراين خروجي مظلوميت فرهنگ همين مي‌شود كه در كوچه و بازار مشاهده مي‌شود. ناهنجاري‌هاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي نشاندهنده مهجور ماندن فرهنگ است. فقدان سياستگذاري و برنامه‌ريزي جامع به همراه ضعف اعتقادي و مديريتي بخشي از مديران كشور دست به دست هم داد تا فرهنگ كشور در محاق مظلوميت محصور شود.

*دوگانگي و تضاد در قول و فعل مسئولان تا چه حد موجب تخريب افكار عمومي در حوزه فرهنگ عمومي جامعه شده است؟
در حال حاضر فرهنگ كشور دستخوش سياست بازي بخشي از مديران و مسئولان كشور شده است. وقتي به فرهنگ با عينك تامين منافع سياسي و اقتصادي نگريسته مي‌شود بايد هم شاهد شيوع پديده گريز جامعه از ارزش‌ها بود. اختلاف نظر مسئولان و هويدا شدن اين اختلاف نظرات بر تخريب افكار عمومي تاثير منفي گذاشته است. مسئولان كشور در قواي سه‌گانه اعضاي يك خانواده‌اند و نبايد در اظهارات و رفتارهاي خود طوري عمل كنند كه مردم نسبت به ارزش‌هاي نظام دلسرد و سرخورده شوند و به راهي بروند كه مد نظر بزرگان خانواده نيست.

*ارزيابي شما از اظهارات مسئولان نظام كه بعضا با برچسب فرهنگي بيان مي‌شود، چيست؟
ادعاي وزرا، وكلا و مسئولان رده بالاي نظام در مقوله فرهنگ كه با آموزه‌هاي ديني هم مغايرت دارد به اين دليل از مسئولان شنيده مي‌شود كه آنان براي جا خوش كردن در دل مردم حاضرند به هر قيمت و به هر وسيله‌اي متمسك شوند تا چند روزي بيشتر در قدرت باقي بمانند به عبارت ديگر سينه زدن مديران داراي اين تفكر براي فرهنگ، با هدف تامين مطامع سياسي و اقتصادي انجام مي‌شود. به تعبير ديگر گاهي اوقات برخي مسئولان وقتي از فرهنگ سخن مي‌گويند به خاطر دلسوزي براي فرهنگ نيست بلكه حفظ قدرت و تامين منافع اقتصادي را در لواي فرهنگ قابل استمرار مي‌دانند و اين نفاق ضربه‌اي مهلك به انديشه و افكار جامعه زده است.

*فقدان استراتژي و راهبرد واحد در بخش فرهنگ چه آثار سويي در پي داشته است؟
با وجودي كه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي متولي فرهنگ كشور است ولي معاونت‌هاي اين وزارتخانه با يكديگر هماهنگ نيستند. در يك معاونت سياست باز و در معاونتي ديگر سياستي كاملا بسته حكمفرماست. از سوي ديگر بودجه فرهنگي كشور طي 7 سال گذشته بيش از دو برابر شد ولي اين اقدام به تنهايي كافي نبود و فرهنگ كما في‌السابق مظلوم باقي ماند. اگرچه اعتبارات عمراني دستگاه‌هاي متولي ترويج دين به‌ويژه حوزه‌هاي علميه افزايش چشمگيري يافت و در مقولاتي مثل نهضت قرآن آموزي و آموزش قرآني اقدامات خوبي انجام شد كه منجر به افزايش حافظان قرآن شد ولي در ساير حوزه‌هاي فرهنگي از جمله حوزه سينما عكس اين رويه اتفاق افتاد و اصلا شاهد نوعي نابساماني در اين حوزه هستيم. استراتژي، راهبرد و برنامه‌هاي دولت در حوزه سينما نامشخص و بعضا متضاد با ساير بخش‌هاي فرهنگي است. حمايت مادي و معنوي دولت مردان در سينما چشم‌انداز روشني ندارد.

*ولي چنين نگاهي در برخورد با مطبوعات با شدت بيشتري وجود دارد؟
در ارتباط با مطبوعات نيز طي دو 3 سال گذشته سختگيري‌هاي شديدي اعمال شد ولي در همان شرايط در حوزه سينما به برخي فيلمها كه سال‌ها در آرشيوها خاك مي‌خورد، اجازه پخش داده شد كه البته تبعات خود را نيز در جامعه نشان داد. اين نحوه مديريت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نشان مي‌دهد كه دستگاه متولي فرهنگ كشور استراتژي و برنامه واحد و مدوني ندارد. اين رفتار چندگانه تعجب كارشناسان، نمايندگان و مردم را در پي داشته است.

*با اين وصف فرهنگ در شرايط فعلي انقلاب اسلامي چه وضعيتي دارد؟
در يك جمله بايد گفت اگرچه بودجه‌هاي فرهنگي افزايش معناداري يافت ولي به‌دليل سوء مديريت و ساير مسائل بيان شده خروجي مناسبي در بخش فرهنگ به‌وجود نيامد. در بررسي سطحي جامعه به راحتي گسترش ناهنجاري‌ها، بدحجابي، انواع بزه اجتماعي، فحشا و ساير مسائل ضدفرهنگي كاملا هويداست اين مسائل ميوه نگرش‌ها، عملكردها و سياست‌هاي غيراصولي و چندگانه برخي مسئولان كشور به مقوله فرهنگ است.

*كميسيون فرهنگي مجلس در دامن زدن به اين وضعيت چه سهمي دارد؟
كميسيون فرهنگي مجالس هفتم و هشتم به هيچ وجه عملكرد قابل دفاعي در حوزه فرهنگ نداشته‌اند. علت اين مسئله هم عدم‌همكاري دولتمردان با كميسيون فرهنگي بود. طي هفت سال گذشته ده‌ها لايحه اقتصادي به كميسيون‌هاي مجلس ارسال شد ولي دريغ از ارائه حتي يك لايحه فرهنگي به مجلس.‌ اي كاش فقط به همين مسئله محدود مي‌شد، بدتر از اين مسئله هم اتفاق افتاد. در هر مقوله فرهنگي كه كميسيون فرهنگي سعي در تنظيم طرح داشت، دولتمردان با وعده و وعيد فرصت كار را از اين كميسيون سلب كردند به‌طور مثال كميسيون فرهنگي سعي در تنظيم طرح امر به معروف و نهي از منكر داشت ولي دولتمردان با اين وعده كه چند سالي است در اين موضوع كارشناسي كرده اند، وعده ارائه لايحه به مجلس را دادند كه در آخر هم به وعده خود عمل نكردند يا در موضوع قانون جامع رسانه نيز اين چنين رفتار كردند يا درخصوص قانون صدا و سيما نيز چنين رويه‌اي اعمال شد.

*يعني خوش باوري اعضاي كميسيون فرهنگي عامل بخشي از مهجوريت فرهنگي است؟
به قول علما نتيجه تابع اخص مقدمات است يعني براي انجام يك كار صغرا و كبرا بايد چيده شود تا نتيجه مورد نظر حاصل شود در غيراين صورت وقت و هزينه به هدر مي‌رود. آقايان دولتي علاوه بر آنكه خود هيچ اقدامي در زمينه فرهنگ انجام ندادند حتي بدتر از آن با دادن وعده‌هاي مختلف اين فرصت را هم از كميسيون فرهنگي مجلس هشتم گرفتند به عبارت بهتر كميسيون فرهنگي در مجالس هفتم و هشتم در حوزه قانونگذاري و نظارت به‌دليل خوش باوري، توفيقاتي نداشت. حدود 30 دستگاه جزو دستگاه‌هايي هستند كه در دايره نظارتي كميسيون فرهنگي مجلس قرار دارد ولي اين كميسيون آنطور كه بايد و شايد تاثيرگذار عمل نكرد هر چند كه اين سخن به معناي كم كاري اين كميسيون نيست.

*با اين وصف عملكرد كميسيون فرهنگي مجلس هشتم در حوزه نظارت و قانونگذاري چطور بود؟
كميسيون فرهنگي مجلس هشتم در حوزه قانونگذاري به‌دليل عدم‌همكاري دولت و در حوزه نظارت به‌دليل پراكندگي و تنوع زياد دستگاه‌ها عملكرد قابل‌قبولي ندارد. اين كميسيون در حوزه نظارت با حكميت توانست بر حاشيه‌ها و چالش‌هاي اتفاق افتاده در زمينه سينما، موسيقي، هنر، مطبوعات و ورزش به شكلي فائق آيد.

*چطور مي‌توان جلوي شيوع دامنه بي‌اخلاقي‌هاي به‌وجود آمده را گرفت؟
طيفي از مسئولان نظام با نگاهي سطحي به امور فرهنگي بگونه‌اي سخن مي‌گويند و عمل مي‌كنند كه موجب تخريب نگاه عميق مردم نسبت به ارزش‌ها شده است. دليل رفتارهاي آنارشيستي برخي افراد به‌دليل عملكرد نادرست برخي مسئولان است از اين‌رو قبل از هر اقدامي بايد افرادي در راس دستگاه‌هاي فرهنگي قرار بگيرند كه نسبت به وظايف شان اشرافيت كافي داشته و مسائل فرهنگي را باور داشته باشند. تا زماني كه رويكردها به فرهنگ، تامين اهداف سياسي و اقتصادي باشد نمي‌توان انتظار بهبود وضعيت فرهنگي كشور را داشت و اساسا در مقولات فرهنگي صاحب‌نظران بايد به اظهار نظر بپردازند و مسئولان ضمن عمل به توصيه‌ها در چارچوب وظايف سازماني حركت كنند.

*براي درآوردن فرهنگ از مهجوريت چه بسترهايي لازم است؟
رفع مظلوميت از فرهنگ و تبديل آن به مطالبه عمومي جامعه، به نهضت عمومي، فرهنگ‌سازي و زمينه‌سازي همه جانبه و فراگير اجتماعي نياز دارد. پيوست فرهنگي طرح‌ها و لوايح اقتصادي كه مقام معظم رهبري بر آن تاكيد داشتند به اين معناست كه كارهاي اقتصادي، اجتماعي و حتي سياسي بايد با رويكرد فرهنگي نگريسته شود. نبايد از ياد برد كه صرف پرداختن قواي سه‌گانه به مقوله فرهنگ و اطلاع رساني اقدامات انجام شده موجب خروج فرهنگ از مظلوميت نمي‌شود. خجالت مي‌كشم كه بگويم برخي از مسئولان كه از مسئوليت در امور فرهنگي به نان و نوايي رسيده‌اند بيش از آنكه به اصل مقوله فرهنگ بپردازند، فرهنگ را وسيله رسيدن به اهداف غيرفرهنگي خود كردهاند. در بخشي وسيعي از مسئولان كشور باور ريشه داري نسبت به مقولات فرهنگي وجود ندارد. اين يك چالش است كه بايد حل شود.

*باز تعريف ساختار دستگاه‌هاي فرهنگي چه كمكي به خروج فرهنگ از مظلوميت مي‌كند؟
يكي از عيوب، موازي كاري است. به‌طور مثال در موضوع قرآن آموزي دستگاه‌هاي زيادي پول خرج مي‌كنند. چرا؟ چرا اين كار نبايد تحت توليت يك دستگاه انجام شود؟ يا در موضوع تبليغات ديني چرا يك دستگاه نبايد متولي كار باشد؟ پس يكي از كارهايي كه بايد انجام شود اين است كه دستگاه‌هاي فعال در مقوله فرهنگ بايد با ساختاري جديد باز تعريف شده و موازي كاري‌ها حذف شود تا دستگاه‌ها به‌صورت روشن وظايف خود را بدانند علاوه بر آن در پاره‌اي موارد بايد تنقيح قوانين انجام شود و در برخي موارد خلأ‌هاي قانوني پر شود.

*دستگاه‌هاي حاكميتي و نهادهاي غيردولتي هر كدام براي رفع مظلوميت از بخش فرهنگ چه نقشي دارند؟
مهم‌ترين وظيفه همه مسئولان نظام، رفع مظلوميت از فرهنگ است و در يك كلام طي سال‌هاي گذشته گام‌هاي كوتاهي براي رفع مظلوميت از فرهنگ برداشته شد و فرهنگ همچنان مظلوم باقي ماند. مجلس نهم و دولت‌هاي دهم و يازدهم بايد رفع مظلوميت از فرهنگ را به مطالبه عمومي جامعه تبديل كنند. علاج اصلي كار تبديل كردن بخش فرهنگ به مطالبه عمومي اجتماعي است. چنين ديدگاهي در مسئولان كشور وجود ندارد. مردم گاهي نسبت به برخي هنجارشكني‌ها و مشكلات فرهنگي ابراز نارضايتي مي‌كنند اما آن طور كه بايد و شايد مطالبه فرهنگي در بين آحاد جامعه به‌عنوان مطالبه جدي و همگاني مشاهده نمي‌شود. علاوه بر دستگاه‌هاي حاكميتي اصحاب رسانه به‌ويژه رسانه ملي نيز در تبديل موضوع فرهنگ به مطالبه عمومي جامعه نقش بسزايي دارند. اين فرهنگسازي بايد در حدي عميق باشد كه در موسم انتخابات مطالبات فرهنگي به ميزاني براي راي ملت به كانديداها تبديل شود.

*شوراي‌عالي انقلاب فرهنگي در ساماندهي امور فرهنگي چه سهمي دارد؟
به دستور رهبري شوراي‌عالي انقلاب فرهنگي اجازه سياستگذاري و قانونگذاري در امور فرهنگي را دارد اما ارتباط كميسيون فرهنگي و شوراي‌عالي انقلاب فرهنگي بسيار ضعيف است. بايد هم افزايي و تعامل مجلس و شورا ايجاد شود تا بخشي از نقايص به اين شيوه از بين برود.

*مجمع تشخيص مصلحت نظام در ساماندهي حوزه فرهنگ چه نقشي دارد؟
اساسا از ظرفيت‌هاي دستگاه‌هاي فرابخشي و دستگاه‌هاي رده دوم و سوم فعال در حوزه فرهنگ براي ساماندهي امور فرهنگي به درستي استفاده نشده و ظرفيت‌هاي زيادي به فعليت نرسيده است. همين عامل موجب سردرگمي در امور فرهنگي شده است. مجمع تشخيص مصلحت نظام كمك بسيار مؤثري در مقوله سياستگذاري در امور فرهنگي است.

*عملكرد هيات تحقيق و تفحص از ورزش كشور را چطور ارزيابي مي‌كنيد. گفته مي‌شود اين گزارش در نهايت دچار تغييراتي زيادي شد؟
به‌عنوان رئيس هيات تحقيق و تفحص از ورزش پس از دو سال تحقيق، از عملكرد اين هيات رضايت ندارم. هر چند كه در برخي حوزه‌ها اطلاعات خوبي جمع‌آوري شد ولي نتايج حاصله مطلوب نبود. دايره نظارت هيات تحقيق و تفحص را توسعه داديم و هر 2، 3 ماه يك بار به كميسيون فرهنگي گزارش داديم اما پس از تحويل گزارش نهايي به كميسيون، اكثر اعضا گزارش را بي‌ارتباط با موضوع تحقيق و تفحص دانستند.