روال آیین نامه‌ای تصويب و نظارت بر بودجه ساليانه کشور

در صحن علني مجلس شورای اسلامی پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، نخست كليات برنامه مورد بحث قرار مي‌گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به‌ ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه، ديدگاه‌هاي خود را مطرح مي‌‌كنند. پس از آن كميسيون تلفیق و دولت هر كدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند داشت. سپس راجع به كليات بودجه (گزارش کمیسیون تلفیق) رأي‌گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت مذاكرات پذيرفته نمي‌شود.

کمیسیون تلفیق بررسی بودجه متشکل از اعضای کمیسیون برنامه و بودجه و نمایندگان کمیسیون‌های تخصصی با انتخاب اعضای
کمیسیون‌ها (از هر کمیسیون دو نفر) است. این کمیسیون در آغاز خود به انتخاب هیأت رییسه کمیسیون می‌پردازد و در جلسات آن با حضور نمایندگان دولت و دستگاه‌های اجرایی به بررسی لایحه بودجه تقدیمی دولت و نیز نظریات کمیسیون‌های تخصصی و سپس پیشنهاد‌های نمایندگان می‌پردازد.  

ماده 213 ـ به ‏منظور تنظيم اصول و مفاد برنامه‏‌هاى توسعه و لوايح بودجه كل كشور و ايجاد هماهنگى بين كميسيون‏‌هاى تخصصى مجلس شوراى اسلامى، پس از تقديم لايحه مربوط توسط دولت به مجلس، كميسيون تلفيق مركب از اعضاى زیر تشكيل ‌می‌شود:

1ـ همه اعضاى كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات.

2 ـ دو‏ نفر از هر يك از كميسيون‏‌هاى ديگر (غير از كميسيون‏‌هاى تحقيق و تدوين آیين‏‌نامه داخلى مجلس).

اعضاى نامبرده در بند (2) توسط كميسيون‏‌هاى مربوطه انتخاب و به هيأت رئيسه مجلس معرفى می‌شوند.

مأموريت اين كميسيون تا تصويب نهایى قانون برنامه توسعه و يا لايحه بودجه سالانه كل كشور ادامه می‌يابد.

تبصره: كميسيون تلفيق با حضور اكثريت مطلق اعضا، رسميت مي‌يابد.

نخست: تصويب برنامه توسعه

ماده 214 ـ رسيدگي به لوايح برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران يك ‌شوري و به‌ شرح زير خواهد بود:

الف) نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه برنامه ظرف مدت پنج روز (بدون احتساب روزهای تعطيل) پيشنهادهاي خود درباره كليات و جزیيات برنامه را به كميسيون تخصصي ذي‌ربط ارائه مي‌‌کنند.

ب) كميسيون‌هاي تخصصي مكلفند حداكثر ده روز پس از چاپ و توزيع لايحه نسبت به بررسي مفاد برنامه شامل مواد، تبصره‌ها، جداول و ضمايم و نيز پيشنهادهاي نمايندگان اقدام و گزارش خود را به كميسيون تلفيق رسيدگي‌كننده ارائه نمايند.

ج) كميسيون تلفيق موظف است پس از پايان مهلت یاد شده در بند (ب) به گزارش‌هاي كميسيون‌هاي تخصصي و كليات و جزیيات برنامه و پيشنهادهاي نمايندگان ظرف حداكثر سه هفته رسيدگي و گزارش نهايي خود را به مجلس ارائه نمايد.

د) در صحن جلسه علني پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، نخست كليات برنامه مورد بحث قرار مي‌گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به ‌ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه، ديدگاه‌هاي خود را مطرح مي‌كنند. پس از آن كميسيون و دولت هر كدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند داشت. سپس راجع به كليات برنامه رأي‌گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت مذاكرات پذيرفته نمي‌شود.

ه) پس از تصويب كليات، رسيدگي به جزیيات برنامه آغاز و به مواد و تبصره‌ها و جداول برنامه به ‌ترتيب رسيدگي مي‌شود. در اين بخش جايگزين متن ماده، يا جزیي از ماده و يا تبصره لايحه دولت، حذف كل، مصوبات جايگزيني كميسيون‌هاي تخصصي و پيشنهادهای چاپ ‌شده نمايندگان براي هر ماده يا تبصره يا هر يك از اجزا، در صورتي كه آن جزء ماهيت مستقل داشته باشد و حذف جزء و پيشنهادهای چاپ شده كميسيون‌هاي تخصصي به ‌ترتيب مورد رسيدگي قرار مي‌گيرند. سپس در مورد اصل ماده يا تبصره يا اجزاء در صورتي كه ماهيت مستقل داشته باشند، رأي‌گيري خواهد شد.

چنانچه اصل رأي نياورد، موضوع براي رسيدگي دوباره به كميسيون تلفيق برگشت داده خواهد شد تا در اسرع وقت و حداكثر طبق مهلتي كه هيأت‌رئيسه تعيين خواهد كرد، گزارش دوباره خود را به مجلس ارائه دهد. نمايندگان مي‌توانند حداكثر تا پايان همان روز پيشنهادهاي خود را به كميسيون تسليم نمايند.

و) مادام كه لايحه برنامه در صحن مجلس مورد بررسي است، مجلس نطق1 نخواهد داشت و هيچ طرح يا لايحه‌اي جز طرح‌ها و لوايح سه‌فوريتي در دستور قرار نخواهد گرفت و مجلس در تمامي ايام به ‌جز ايام تعطيل دست‌کم شش و حداكثر هشت ساعت جلسه علني خواهد داشت. در موارد استثنا با تصويب مجلس، اين زمان تا ده ساعت قابل افزايش است.

ز) مهلت‌هاي مذكور در بندهاي (ب) و (ج) حسب مورد با تصويب هيأت‌رئيسه تا دو برابر قابل افزايش است.

 ماده 215 ـ اصلاح قانون برنامه توسعه در ضمن لايحه بودجه و ديگر طرح‌ها و لوايح با رأي دوسوم نمايندگان حاضر پذيرفته مي‌شود و هر گونه اصلاح نيز با رأي دوسوم نمايندگان معتبر خواهد بود.2

دوم ـ تصويب بودجه ساليانه كل كشور

 ماده 216 ـ دولت موظف است لايحه بودجه سالانه كل كشور را حداكثر تا پانزدهم آذر ماه هر سال به مجلس تسليم نمايد. نحوه رسيدگي به لايحه بودجه، متمم و چند دوازدهم آن 3 يك شورى خواهد بود و ترتيب رسيدگى به شرح زیر است:

 1 ـ نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع 4 لايحه بودجه ساليانه كل كشور و پيوست‏‌ها و سوابق 5 آن تا مدت ده روز می‌‏توانند پيشنهادهاى خود را به كميسيون‌‏هاى تخصصى مجلس تقديم نمايند.

 2 ـ كميسيون‌‏هاى تخصصى موظفند حداكثر تا پانزده 6 روز پس از چاپ و توزيع لايحه 7، گزارش خود را به كميسيون تلفيق 8 تقديم نمايند.

 3 ـ كميسيون تلفيق9  موظف است حداكثر ظرف مدت پانزده روز پس از پايان مهلت گزارش كميسيون تخصصي، 10 ضمن رسيدگى به گزارش كميسيون‏هاى تخصصى گزارش نهايى خود را تنظيم و به مجلس شوراى اسلامى تقديم نمايد. مهلت رسيدگي كميسيون تلفيق حداكثر تا پانزده روز با موافقت هيأت رئيسه قابل تمديد مي‌باشد.11

 4 ـ در جلسه علنى، پس از رسيدگى به كليات بودجه و تصويب آن، به پيشنهادهاى مربوط به درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار بودجه عمومى دولت رسيدگى و سقف آن به ‏تصويب خواهد رسيد. پس از آن پيشنهادهاى مربوط به تبصره‏ها و رديف‌ها رسيدگى مى‏شود.

 تبصره 1 ـ در جلسه علنى، تنها پيشنهادهايى كه توسط نمايندگان و كميسيون‏ها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه، قابل طرح مى‏باشد. پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد، قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد، زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد. تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود.12

 تبصره 2 ـ نحوه رسيدگى به 13 اصلاحيه‌‏هاى بودجه و ساير مواردى كه در اين ماده پيش‏بينى‏نشده طبق مقررات معمول در اين آیين‏نامه خواهد بود.

 ماده 217 ـ هنگام طرح لايحه بودجه در مجلس، جلسات بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غيراز جمعه و تعطيلات رسمى، دست‌کم روزى چهار ساعت منعقد گردد و تا موقعى كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأى مجلس اخذ نشده است، از دستور خارج نمی‌‏شود و هيچ لايحه يا طرح ديگر نمی‌‏تواند مطرح باشد، مگر لايحه يك يا چنددوازدهم بودجه در صورت ضرورت.

 تبصره ـ اگر مطالب فورى و فوتى اعم از طرح‌ها و لوايح دوفوريتى و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبران‌‏ناپذيرى باشد، در اين صورت براى طرح و تصويب آن زمان مشخصى معين می‌‏شود.

 سوم ـ نحوه رسيدگى ديوان محاسبات به اجراى بودجه ساليانه كل كشور

 ماده 218 ـ بر اساس اصول 54 و 55 قانون اساسى، نظارت مجلس شوراى اسلامى بر اجراى بودجه ساليانه كل كشور بر عهده ديوان محاسبات كشور است كه زير نظر مجلس شوراى اسلامى مى‏باشد. سازمان و اداره امور آن به موجب قانون خاص می‌‏باشد.

[1] ـ به موجب بند 15 ماده 34 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «قبل از دستور» حذف شد.

[2] ـ به موجب ماده 27 قانون اصلاحي مصوب 1387 ماده 223 به شرح فوق اصلاح و بنا به تجويز ماده 36‌ قانون اصلاحي‌مذكور با تصميم هيأت‌رئيسه مجلس‌شوراي‌اسلامي به دليل لغو قبلي مواد 215‌ الي 222 شماره ماده 223 به 215 تغيير يافت و شماره مواد بعدي به همين ترتيب اصلاح گرديد.

[3] ـ به موجب بند «الف» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «لايحه بودجه ساليانه كل كشور» از صدر ماده 224 حذف و عبارت «دولت موظف است لايحه بودجه سالانه كل كشور را حداكثر تا پانزدهم آذرماه هرسال به مجلس تسليم نمايد. نحوه رسيدگي به لايحه بودجه، متمم و چند دوازدهم آن» اضافه شد و همچنين بنا به تجويز ماده 36 قانون اصلاحي مذكور با تصميم هيأت رئيسه مجلس شوراي اسلامي شماره ماده فوق به 216 اصلاح گرديد.

[3] ـ به موجب بند «ب» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 كلمه «تقديم» حذف و عبارت «چاپ و توزيع» جايگزين شد.

[4] ـ به موجب بند «ب» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «توسط دولت و توزيع» حذف و عبارت «و سوابق» جايگزين گرديد.

[5] ـ به موجب بند «ج» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «ده روز» حذف و عبارت «پانزده روز» جايگزين گرديد.

[6] ـ به موجب بند «ج» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «پايان مهلت اخذ پيشنهادهاي نمايندگان» حذف و عبارت «چاپ و توزيع لايحه» جايگزين شد.

[7] ـ به موجب بند «ج» ماده 28 قانون ‌اصلاحي مصوب 1387 كلمه «اصلي» حذف و كلمه «تلفيق» جايگزين گرديد.

[8] ـ به موجب بند «د» ماده 28 قانون‌اصلاحي مصوب 1387 كلمه «اصلي» حذف و كلمه «تلفيق» جايگزين‌گرديد.

[9] ـ به موجب بند «د» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «پس از پايان مهلت گزارش كميسيون تخصصي» اضافه شد.

[10] ـ به موجب بند «د» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «مهلت رسيدگي كميسيون تلفيق حداكثر تا پانزده روز با موافقت هيأت رئيسه قابل تمديد مي‌باشد» اضافه شد.

[11] ـ به موجب بند «ه» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح ... الخ» اضافه شد.

[12] ـ به موجب بند «و» ماده 28 قانون اصلاحي مصوب 1387 عبارت «چنددوازدهم، متمم و» حذف شد.

[13] ـ به موجب ماده 29 قانون اصلاحي مصوب 1387 متن بالا به عنوان ماده الحاقي (1) تصويب شد و بنا به تجويز ماده 36 قانون اصلاحي مذكور با تصميم هيأت رئيسه مجلس شوراي اسلامي شماره ماده فوق 233 تعيين شد.